‘We zijn niet overgeleverd aan de genade van de wereld. We kunnen de wereld vormgeven. Ik twijfel er niet aan dat we onze belangen en waarden zullen handhaven in deze wereld, tenminste als we beslist handelen, samen en met vertrouwen in onze eigen kracht.’ Duits bondskanselier Friedrich Merz had er bij de organisatoren op aangedrongen om de jaarlijkse Veiligheidsconferentie in München ditmaal zelf te mogen openen.
Daarmee wilde hij op 13 februari de toon zetten en Europa de beledigingen besparen van 2025. Toen spelde kersvers Amerikaanse vicepresident J.D. Vance zijn toehoorders de les over democratie en de bedreigingen voor de vrije meningsuiting. Tien dagen voor de Duitse stembusslag riep hij op om voor het radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) te stemmen. Merz won dan wel die verkiezingen, maar een week later volgde de vernedering van Oekraïens president Volodymyr Zelensky in het Witte Huis. De verbijstering in Europa was compleet.
Merz begreep goed dat in 2026 niemand op een herhaling zat te wachten. Washington stuurde deze keer buitenlandminister Marco Rubio, die minder dan Vance bekendstaat als havik of MAGA-aanhanger. Hij formuleerde zijn boodschap vriendelijker, maar week inhoudelijk niet af van wat Vance een jaar eerder had gezegd. Missie geslaagd voor Merz, want Rubio’s uithaal naar Europa op de tweede dag van de conferentie kreeg veel minder weerklank.
Geheel in lijn met zijn toespraak reisde Rubio door naar Boedapest en Bratislava om premiers Viktor Orbán en Robert Fico een hart onder de riem te steken in hun interne strijd tegen de Europese Unie. Hij bracht hen de steun over van Amerikaans president Donald Trump.
Alles bij het oude
Waarom is die Veiligheidsconferentie in München plots zo belangrijk geworden? Ze fungeert als graadmeter van de trans-Atlantische betrekkingen op vlak van veiligheid. Sinds 2016, het jaar van het Brexit-referendum en van de eerste presidentsverkiezing van Trump, zijn die relaties gaandeweg gewijzigd.
Aanvankelijk leek dat mee te vallen. De Britten verlieten weliswaar de EU, maar bleven een trouwe bondgenoot van de VS. Trump drong er bij de Europese landen op aan om meer bij te dragen aan collectieve defensie, maar zijn dreigementen – zoals een verhuis van het NAVO-hoofdkwartier – maakten weinig indruk. Feitelijk bleef alles bij het oude.
De meeste Europese landen profiteerden sinds het einde van de Koude Oorlog van het vredesdividend. Het integratieproces op vlak van veiligheidsbeleid was nagenoeg onbestaande en dus voor Washington geen bedreiging. En vanaf 2020 zat er opnieuw een pro-Europese Democratische president in het Witte Huis.
24 februari 2022 was een ferme wake-upcall. De grootschalige Russische invasie van Oekraïne toonde niet alleen de veerkracht van Kiev, maar vooral de zwakte van de eigen defensie. Toch duurde het tot de tweede ambtstermijn van Trump vooraleer Europese landen financieel in actie schoten. Ze moesten het gat dichtrijden dat de VS had laten vallen in Oekraïne en zelf meer investeren in defensie. De strijd wordt dus niet alleen op het terrein geleverd. Er is ook een gevecht aan de gang om de steun van de publieke opinie, om de hearts and minds in de Europese landen.
De Russische invasie van Oekraïne toonde niet alleen de veerkracht van Kiev, maar vooral de zwakte van de eigen defensie. Toch duurde het tot de tweede ambtstermijn van Trump vooraleer Europese landen financieel in actie schoten.
Tegelijk proberen Trump en co niets minder dan de MAGA-cultuurstrijd te exporteren naar hun eigen bondgenoten, waardoor die ook binnen Europa wordt opgevoerd. Zo volgde na het openlijke verraad aan Oekraïne met de scènes in München en in het Witte Huis de ene vernedering na de andere: de dreiging met handelstarieven, de NAVO-top in Den Haag waar secretaris-generaal Mark Rutte Trump ‘daddy’ noemde, de onevenwichtige handelsdeal in het Schotse Turnberry, de top tussen Trump en Russisch president Vladimir Poetin in Alaska en Trumps claim op Groenland.
Vooral die laatste episode bracht een schok teweeg in Europa, ook bij zij die tot dan Trump het voordeel van de twijfel hadden gegeven of vasthielden aan sterke trans-Atlantische betrekkingen. De Amerikaanse president presteerde waarin Poetin nooit echt in slaagde: Europese regeringsleiders die Washington de wacht aanzeiden.
Afhankelijkheid uitgebuit
Dat de Amerikaanse steun voor Oekraïne stopzetten niet voldoende was om de Europese ogen te openen, is pijnlijk – in de eerste plaats voor Oekraïne zelf. Dat het zolang duurde vooraleer de ogen opengingen, is begrijpelijk. Per slot van rekening hebben de VS tot vijf keer toe in de 20ste eeuw Europa uit een benarde veiligheidssituatie gered. Na de Eerste en Tweede Wereldoorlog volgden de Koude Oorlog, de Bosnische burgeroorlog en de etnische zuiveringen in Kosovo. Die laatste interventie was trouwens een eenzijdige NAVO-operatie.
Dat zijn de Serviërs en de Russen niet vergeten. Uncle Sam to the rescue, dat creëert dankbaarheid en loyauteit.
De jarenlange militaire afhankelijkheid was comfortabel aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. De Europeanen droegen misschien niet genoeg bij, maar ze kochten wel massaal superieure Amerikaanse wapens en vormden geen enkele bedreiging voor de heerschappij van Washington binnen het NAVO-bondgenootschap. In de loop van de 21ste eeuw kwamen daar nog twee soorten afhankelijkheden bij: technologie en energie.
In vergelijking met Europa zijn de VS, net als China overigens, veel sneller en succesvoller de weg ingeslagen van innovatie en digitalisering, met als gevolg een dominantie in bijvoorbeeld de online dienstensector. Daarnaast is Europa door de versnelde afkoppeling van Russische fossiele brandstoffen veel afhankelijker geworden van Amerikaans vloeibaar gas, terwijl de VS dankzij de ontginning van schaliegas zelf grotendeels energie-onafhankelijk werd.
Europa werd door de versnelde afkoppeling van Russische fossiele brandstoffen veel afhankelijker van Amerikaans vloeibaar gas, terwijl de VS dankzij de ontginning van schaliegas zelf grotendeels energie-onafhankelijk werd.
Onveranderd bleef het overwicht van de Angelsaksische populaire cultuur. In de voorbije decennia lijkt de soft power van de VS alleen maar gegroeid. Denk aan de opkomst en het succes van sociale media, streamingdiensten en uiteraard van AI. Dat biedt de VS een ongezien comparatief voordeel. Het adagium ‘Amerika creëert, China kopieert en Europa reguleert’ klopt intussen niet meer, maar niet omdat Europa intussen een tandje heeft bijgestoken – wel omdat China net zoals de VS een grootmacht is geworden op vlak van (industriële) innovatie.
De strijd om het overwicht in de wereld gaat in de 21ste eeuw tussen de VS en China. Daarbij valt op hoe defensie, technologie en energie innig met elkaar verbonden zijn. En hoe Washington zich meer en meer afkeert van de Atlantische Oceaan en zich richt op de Stille Oceaan. Die zogenaamde pivot to Asia valt niet helemaal uit de lucht, maar heeft onder Trump wel aan belang gewonnen.
De publicatie van de Amerikaanse National Security Strategy eind 2025 laat er geen twijfel over bestaan: de VS willen baas zijn in het eigen Amerikaanse continent, de grote uitdager is China en voor de rest moet Europa op vlak van conventionele veiligheid haar eigen boontjes doppen.
Voorlopig worden alleen de nucleaire afschrikking en het delen van intelligence niet in vraag gesteld, maar voor de rest zijn de VS opgehouden een betrouwbare partner te zijn.
Daar zijn de Europese landen momenteel niet toe in staat. Vraag dat maar aan Oekraïne. Meer nog, omdat Europa het gat niet kan vullen dat de VS achterlieten in het conflict met Rusland én omdat er geen extern alternatief is, blijven we voor de verdediging van ons continent op Washington aangewezen. Voorlopig worden alleen de nucleaire afschrikking en het delen van intelligence niet in vraag gesteld, maar voor de rest zijn de VS opgehouden een betrouwbare partner te zijn.
Europese hoofdsteden kunnen dus niet vrijuit zeggen wat ze denken over Trumps houding ten aanzien van Oekraïne of in andere domeinen. Onze grote afhankelijkheid en het gebrek aan andere opties creëert kwetsbaarheden. In tegenstelling tot zijn voorgangers buit Trump die genadeloos en schaamteloos uit.
Soevereiniteit herwinnen
De Amerikaanse chantage als politiek instrument onder bondgenoten bereikte haar grenzen in de Groenlandsaga. Die groteske (voorlopig alleen verbale) aanval op het territorium van een NAVO-bondgenoot heeft bij veel Europese leiders de mentale ruimte gemaakt om meer afstand te nemen van de Amerikaanse president en op een andere manier naar de VS te kijken.
Ook fervente aanhangers van het Atlantische bondgenootschap, zoals Friedrich Merz, zien Trumps presidentschap niet meer als een accident de parcours maar als een opportuniteit. Trump herschrijft de grammatica van de politiek, verandert de geopolitieke verhoudingen, en wijzigt de manier waarop Europa zichzelf bekijkt, ook en vooral op militair vlak.
Nochtans wisten de Europese landen al lang wat hen te doen stond. Al in 2017 pleitte Frans president Emmanuel Macron in zijn Sorbonne-speech voor een heuse ‘Europese renaissance’ waarin de EU strategische autonomie zou verwerven op vlak van … defensie, technologie en energie. Slechts enkele weken na de Russische invasie van Oekraïne kondigden de Europese leiders in maart 2022 plechtig de Verklaring van Versailles af waarin ze oplijsten wat er allemaal dient te gebeuren om de Europese veiligheid te versterken – zonder de VS en zonder de NAVO.
Al in 2017 pleitte Frans president Emmanuel Macron in zijn Sorbonne-speech voor een heuse ‘Europese renaissance’ waarin de EU strategische autonomie zou verwerven op vlak van … defensie, technologie en energie.
Er is veel tijd verloren gegaan voor Europa zich mentaal wist los te koppelen van de VS. Te lang gedroeg Europa zich als een vazal, afhankelijk van de Amerikaanse kolonisator. Die metafoor is niet onschuldig maar wel erg toepasselijk. Het gaat niet om een bezetting of een permanente en volledige overheersing, maar wel om een gebrek aan autonomie om zonder de goedkeuring van de kolonisator beslissingen te nemen en die zelfstandig uit te voeren.
Of, positief geformuleerd, om de eigen soevereiniteit herwinnen. Toegepast op vlak van externe veiligheid betekent dat in staat zijn om eigenhandig militaire acties te ondernemen, niet noodzakelijk tegen maar wel los van de VS.
De uitbouw van een autonome defensiecapaciteit, binnen of naast de NAVO, is noodzakelijk voor de interne en externe geloofwaardigheid van het Europese integratieproject. Gezien de grote afhankelijkheid van de VS wordt dit een werk van lange adem, zowel op financieel als politiek vlak.
Het zal tijd en geld kosten om (inter)dependenties te ontwikkelen die geen aanleiding geven tot chantage. Gelukkig is en blijft Europa in vergelijking met andere werelddelen een rijk en aantrekkelijk continent met voldoende veerkracht, een groot potentieel op vlak van innovatie en een sterke industriële basis, die ongetwijfeld versterkt moet worden.
Oekraïense leger
Wat lange tijd ontbrak, is er vandaag wel. Sense of urgency en budget. Wat eveneens dringend nodig is: verbeeldingskracht en lef. Er zijn te weinig inspirerende ideeën en het ontbreekt ons aan Europees politiek leiderschap. Concreet, we moeten wat voorhanden is durven activeren, zoals de EU-bijstandsclausule in artikel 42.7 van het Verdrag van Lissabon.
We moeten meer Europees denken en dat doen zodat we fragmentatie en duplicering zo veel mogelijk vermijden in plaats van binnen de EU27 alleen nationale legers te versterken. We hebben een holistische aanpak nodig die beseft dat veiligheid niet alleen een kwestie is van militaire capaciteit. Het gaat net zo goed om de beveiliging van onze informatiesamenleving, de bescherming van onze energie-infrastructuur, het stimuleren van verantwoordelijk burgerschap en maatschappelijke veerkracht, waarin een belangrijke rol is weggelegd voor het middenveld.
De 800.000 soldaten van het Oekraïense leger integreren in een Europese defensiecapaciteit is logischer dan te blijven rekenen op de steun van Amerikaanse troepen.
Daarnaast moeten we na vier jaar oorlog met andere ogen naar Oekraïne kijken. Vandaag hebben zij ‘het grootste, best uitgebouwde, volledig operationele en meest ervaren leger van Europa’, zoals ik eerder schreef in De Tijd (20 maart). Hun ongeveer 800.000 soldaten integreren in een Europese defensiecapaciteit is logischer dan te blijven rekenen op de steun van Amerikaanse troepen.
Meer nog, in feite verdedigt het Oekraïense leger nu al de oostgrens van de EU. In plaats van alleen te spreken over EU-lidmaatschap van Oekraïne, moeten we nadenken over de toetreding van nationale EU-legers tot dat van Oekraïne. Samen vormen die dan een nieuwe Europese defensiegemeenschap.
Nu stokebrand Orbán van het toneel is verdwenen en vooraleer in april 2027 radicaal-rechts in Frankrijk mogelijks de macht grijpt, is het tijd dat de Europese leiders de daad bij het woord voegen. Hoe meer Trump in eigen voet schiet, met name door de oorlog in het Midden-Oosten, hoe groter het draagvlak wordt om op eigen benen te gaan staan. Tegelijk moet de EU er alles aan doen om te voorkomen dat Oekraïne de strijd met Rusland verliest.
We kunnen het ons niet meer permitteren om dermate afhankelijk te zijn van Washington dat we niet in staat zijn om autonoom ons eigen continent te verdedigen. Wat voorop moet staan, is de eigen veiligheid eerst. Het wordt tijd dat Europa haar nieuwe verantwoordelijkheid ernstig en creatief opneemt.
