Bij elke vervelling zijn Japanse reuzenkrabben een korte periode erg kwetsbaar, maar daarna is hun skelet weer klaar en gepast voor hun steeds groeiende lichaam. Hun vervelling is volgens mij een geschikte metafoor voor sociale bewegingen. Want vervellen is een kunst, en wie die kunst beheerst, kan zijn opdracht blijvend vervullen. Vervellen doet ... vervullen.
In mijn loopbaan mocht ik verschillende keren actief meewerken aan het vervellen van een organisatie. Bij de toenmalige KWB in 1994 (nu Raak!), bij de centra voor levensvorming (nu Groep Intro), bij de KAJ, bij de opleiding sociaal werk, bij verschillende kleine vzw’s en ook, tot nu, bij beweging.net.
Vervellen is niet noodzakelijk voor pioniersorganisaties of publieke diensten. Maar voor sociale bewegingen is het cruciaal voor succes en zelfs voor overleven.
Kijkend naar de voorbije periode waarin ik algemeen voorzitter mocht zijn, valt op hoe een grote verscheidenheid aan spelers in onze samenleving intussen vervelden: politieke partijen, religieuze organisaties, middenveldorganisaties in het netwerk, lobbygroepen … en gelijk hebben ze.
Vervellen is niet noodzakelijk voor pioniersorganisaties en is niet noodzakelijk voor publieke diensten. Die eerste zijn gedreven door de stuwing van een pionier en trachten hun eerste structuur te vinden. De tweede zijn als publieke dienst de uitvoerende structuur van vraagstukken die iemand anders bepaald heeft. Maar voor sociale bewegingen is de kunst van vervellen cruciaal voor succes en zelfs voor overleven.
Pionierstijd
Sociale bewegingen hebben hun pionierstijd achter zich gelaten. Zij hebben zich een structuur aangemeten, een model van bestuur gekozen en de taken verdeeld. In die structuur zitten de kiemen van de oproep tot een periode van vervelling, wanneer de dwang en de drang van binnenuit en van buitenaf groot genoeg is.
De voorbije acht jaar leest als een voortdurende reeks van allerhande vormen van vervellen. Kleine en grote, korte hevige en langgerekte, gewilde en ongewilde. Er gaan zelfs steeds meer stemmen op die stellen dat het naoorlogse model in zijn geheel aan het vervellen is. Bij het zoeken naar de elementen die mogelijk succes verklaren, kan men enkel beroep doen op de eigen observaties. Er is geen wet die succes garandeert.
Echter, al te vaak hoorde ik dat middenveldstructuren verstilde of vastgeroeste constructies zijn. Ik zag het tegenovergestelde. Daarom vind ik het belangrijk de focus te leggen op alle succesvolle vormen van veerkracht en aanpassing die ik mocht opmerken. Meer dan roepen om nieuwe dingen is interne vervelling erkennen en ontdekken de bron van het middenveld. Misschien vinden we inspiratie voor de komende uitdagingen in enkele achterliggende lessen.
Organisaties zijn innovatief met hun basisactiviteiten
Misschien de belangrijkste les die ik geleerd heb: wij kunnen op de schouders van onze pioniers meewerken aan de uitbouw van onze sociale organisaties. Dat is het grootste geschenk. De schaal die voor het ondersteuningswerk dikwijls een permanente zorg is, betekent een natuurlijke bron voor de toekomst.
Bijna altijd is de verbeelding van de toekomst mogelijk dankzij kleine, soms moeilijk zichtbare variaties aan de basis van de organisatie. Zo startte Raak! met duizend luistergesprekken, interviewde de KAJ honderden jongeren met ervaring met gescheiden ouders, bracht Femma in Brussel superdiverse vrouwen op wijkniveau bij elkaar, leverde Samana boodschappen aan huis en leidde de uitleen van een kinderfiets tot liefst honderdentien fietsbiebs.
Het is geen vanzelfsprekendheid dat deze innovatieve variaties opgemerkt worden. Het is een uitdaging om ze te zien en om erover na te denken. Maar dat ze er zijn staat buiten kijf. We zijn nog steeds trots op die honderd fietsbiebvrijwilligers die een bron van inspiratie zijn voor hun organisatie door hun klein initiatief en die we in het zonnetje konden zetten op Rerum Novarum.
Het nieuwe leeft al onder ons.
Leiders kunnen wél afstand nemen van de waan van de dag
Maar dat nieuwe moet wel gezien worden, zodat het een bron kan worden van inspiratie. Door maatschappelijke leiders. Een bedreigde soort. Met een niet te onderschatten taak. Ik steek hen graag een hart onder de riem. Het is een kwetsbare activiteit, vooral voor sterke leiders, om zich niet te focussen op de kant van hun macht maar op de kant van hun gezag.
Bekijk de lijstjes maar die in vacatures worden geproduceerd. Tientallen persoonlijkheidskenmerken moet een leider combineren en voor elk kenmerk zal de persoon zich mogen verantwoorden aan het bestuursorgaan. Dat bestuursorgaan, gedreven door ESG-criteria (environmental, social, governance) en SDG-doelstellingen (sustainable development goals), heeft nooit hogere eisen gesteld aan haar leiders dan in deze periode.
De beste leiders waren in mijn ogen in staat om de rust te behouden in de waan van de dag en de blik wat verder te werpen.
Hoe zwaar die job ook is, toch heb ik mogen genieten van een massa geweldige leiders. Gedreven door de missie van hun organisatie zijn het dikwijls inspirerende persoonlijkheden die actief de lange termijn voor ogen nemen en elke dag opnieuw die ene stap vooruit trachten te zetten. Leiders die dat niet kunnen, overleven doorgaans niet op die plek.
De beste leiders waren in mijn ogen in staat om de rust te behouden in de waan van de dag en de blik wat verder te werpen. Om inspiratie op te doen bij een concullega, bij een expertise uit een andere sector, bij een verre voorganger, bij een dynamisch moment van jong geweld … En met die inspiratie draagvlak op te bouwen voor een stukje vernieuwing of vervelling. Door een voorbeeld op te tillen tot een element van verbeelding van de toekomst. De omvorming van CM tot een echt Gezondheidsfonds en de oprichting van United Freelancers door het ACV vind ik daarvan prachtige voorbeelden.
In onze actualisering hebben we van maatschappelijke leiders de focusgroep gemaakt van beweging.net. Dat geeft ons de instrumenten om ze actief te benaderen, te vormen en met elkaar in contact te brengen. Of het nu lokale leiders zijn in het middenveld of de politiek, dan wel bovenlokale.
Hou moed, beste leiders. Zoek elkaar op, liefst natuurlijk in gezelschap van beweging.net en steun elkaar in het vinden van een eigen unieke toekomst. Geen enkel lid, geen enkele vrijwilliger zoekt naar eenheidsworst. Neen, die zoekt naar de unieke match die het engagement activeert. Schaalgrootte, efficiëntie en opbrengst zijn drivers voor organisaties; verlangen, vermogen en verbondenheid zijn drivers voor engagement. Apart vloeken ze, samen geven ze kracht.
Bestuursorganen herkennen de druk van dwang en drang
Dat samenspel organiseren en bewaken is de taak van het bestuursorgaan. Toen ik voorzitter werd spraken we nog van de raad van bestuur. Na het nieuwe wetboek, is niet enkel de naam, maar ook de spanning omtrent de toegenomen verantwoordelijkheid gewijzigd. Bijna alle besturen van partnerorganisaties van beweging.net hebben zichzelf intussen opnieuw samengesteld. Ook hier geen sprake van verstilling of roest, integendeel!
Om goed bestuur te bedrijven zochten ze een goede spanning tussen specialisten, vertegenwoordigers van de leden en de juiste krachten in de eigen organisatie. Dat proces is nooit af, want wat is het goede aantal, hoe leid je ze op, hoe zorg je voor een cultuur van open debat, welke prikkels bied je ze aan? Ik zag in de mutualiteit een indrukwekkende schaal van vernieuwing, met als resultaat een cultuuromwenteling die haar gelijke niet kent.
Nooit uitdrukkelijker zag ik de verkiezingsprogramma’s van sommige politieke partijen het bestaan van een mondig middenveld verfoeien.
De rol van voorzitter is cruciaal en opnieuw ben ik dankbaar om de gedrevenheid van de voorzitters die ik mocht ontmoeten. Wat een luxe om te ervaren hoe de voorzitters doordesemd zijn van de missie van hun organisatie. Hoe ze op cruciale momenten de moeilijke vragen durven stellen: is het niet onze opdracht om? Is het niet tijd om? Hebben we wel genoeg getracht om? Voorzittersvragen.
Vervelling in een organisatie kan dan in zo’n bestuur tot stand komen wanneer de drang en de dwang daartoe voorhanden zijn. De drang, omdat bestuurders het succes van hun organisatie voor alles plaatsen. Ze interpreteren gebeurtenissen in de organisatie graag in functie daarvan. Hoe komt het dat een nieuwe werkvorm niet aansluit, of dat we bepaalde doelen niet haalden, of dat we negatieve reacties kregen, of dat de cijfers de verkeerde kant uitgaan?
De dwang, omdat overheden hun beleid wijzigden: meer projectgeld, minder structureel; meer sturing, minder participatie; meer bestuurdersverplichtingen, meer regels. Door die dwang en drang te bespreken, versterken besturen zich tot koppige vechters, die de laatste kans uit de omstandigheden persen. Met succes, en met de juiste vervelling als gevolg.
De buitenwereld verandert haar kijk
Want niet alles is pais en vree. Nooit uitdrukkelijker zag ik de verkiezingsprogramma’s van sommige politieke partijen het bestaan van een mondig middenveld verfoeien. MR, N-VA en Vlaams Belang dromen in hun teksten van een wereld zonder bemoeienissen van vakbonden of drukkingsgroepen ten voordele van gendergelijkheid of gelijke rechten voor mensen van kleur.
Zelfs organisaties die structuren van democratie ondersteunen in het buitenland vindt men overbodig. Ja, het is eigenaardig dat politieke partijen die menen de geest van onze manier van leven, onze gemeenschap, te vertegenwoordigen, het niet begrepen hebben op de structuren die dat zo gemaakt hebben.
Geen enkele partij vindt het een probleem dat de administratieve vergoeding die vakbonden krijgen om een dossier van een werkloze in orde te brengen, onvoldoende is. Wraakroepend.
In de berichtgeving daarover worden ze geholpen door reporters die daar nog niet zo over nagedacht hebben. Heel wat partijen die het niet eens zijn met die analyse vinden het blijkbaar niet zo gemakkelijk om dat uitdrukkelijk tegen te spreken. Een voorbeeld? Geen enkele partij vindt het een probleem dat de administratieve vergoeding die vakbonden krijgen om een dossier van een werkloze in orde te brengen onvoldoende is. Elke partij weet het, heeft de berekeningen nagekeken en nog wijzigt dit niet. Ik vind dat wraakroepend. Een voortdurende negatieve framing van ons soort organisaties zorgt voor extra spanning in de bestuurskamers.
Organisaties en netwerken zoeken elkaar daarover op. We hebben standpunten vanuit de Verenigde Verenigingen zoals Verenigingen zijn nodig voor een solide samenleving, onderzoekdossiers van Socius zoals de studiedag het vrijwaren van civiele ruimte voor een vitale democratie, Europees onderzoek zoals Shrinking space for civil society, en belangwekkende middenveldorganisaties die elkaar hierover opzoeken.
Een trend die ik bespeur, is dat organisaties actiever zoeken naar onafhankelijkheid van allerhande overheden.
Zelf mocht ik voor mijn latere studies het concept gemeenschapsvorming exploreren. Ik had nooit gedacht dat ik die inzichten zo nodig zou hebben anno 2025. Inderdaad, zoals ons eigen onderzoek Opportunities aantoont: hoe wij spreken over elkaar, met welk soort woorden, beïnvloedt erg hoe wij denken over elkaar. Ook daarin leggen leiders de basis voor het narratief.
Als middenveldorganisaties ‘relicten uit het verleden’ zijn, dan zijn het geen bouwers van democratie. Als migranten ‘profiteurs’ zijn, zijn het geen vluchtelingen. De sociale media zijn de perfecte hefboom voor de meest negatieve narratieven. De prijs die de samenleving daarvoor betaalt, is naar mijn aanvoelen zwaar onderschat.
Deze gewijzigde kijk heeft te veel een stolp geplaatst over de mooie en nodige innovaties die aan het gebeuren zijn. En heeft wellicht moed ontnomen aan de organisaties om het evidente van hun bestaan te koesteren. Een trend die ik vandaag wel bespeur, is dat organisaties actiever zoeken naar onafhankelijkheid van allerhande overheden.
Nieuwe spelers tonen de leemte
In het begin van de jaren 2000 richtte Amerikaans politicoloog Robert Putnam samen met een dertigtal onderzoekers, waaronder Barack Obama, The Suguaro Seminar op. Ze verzamelden en stimuleerden initiatieven die gericht waren op het versterken van sociale samenhang, diversiteit, gelijkheid en solidariteit. Een grassroots beweging onder academici.
Grassroots bewegingen (grassroots is simpelweg de plaats waar dingen beginnen te groeien) zijn van alle tijden: de vredesbeweging in de jaren tachtig, de protestgroepen van de Arabische Lente vanaf 2010, de studie- en actiecomités in het ACW, de Agalev-groepen in de jaren zeventig. Het bestaande middenveld ziet zich via de grassroots-bewegingen geconfronteerd met het ‘gat’ dat ze lieten vallen.
Koepel voor internationale solidariteit 11.11.11 zocht naast derdepijlerorganisaties, ngo’s, ook ‘vierdepijlerorganisaties’ op, sterk groeiende niet-gestructureerde lokale projecten die een dorp of project in het Globale Zuiden actief steunden en niet verbonden waren met een ngo. Ze nam hen op in haar structuur en trok daarmee vernieuwing binnen. Zo ook zocht organisatie voor Vlaams sociaal-cultureel volwassenenwerk De Federatie de burgerinitiatieven op om hen een plaats te geven.
Los van de intelligente relaties die netwerkorganisaties ontwikkelden om met deze initiatieven een band te smeden, stelt zich de vraag welke lering bestaande organisaties trekken uit de opkomst van nieuwe spelers. Bovenstaand pleidooi van alertheid voor innovatieve activiteiten wordt natuurlijk aangevuld met grassroots organisaties. De vernieuwingsoperatie bij de KAJ startte met de vraag wat er vandaag aan het gebeuren is in de wereld met effect op de ontwikkelingskansen van kwetsbare jongeren. Prachtig toch?
Ik geloof dat we vandaag grassroots zien in de lokale politiek. Als beweging.net zijn we alert voor nieuwe trends in lokale politiek. En omgekeerd zien we dat grassroots in de lokale politiek op zoek zijn naar kennis, expertise en netwerking. Zo komen ze ook bij ons terecht. Gretige burgers die zich gooien in de lokale politiek en wel zin hebben in een discussieavond over sociale woningen, vervoersregio’s of het (letterlijk) inrichten van de publieke ruimte. Leuk en hoopgevend.
Na de politieke kartelvorming die het nieuwe decreet ‘Versterking lokale democratie’ veroorzaakte, is dit een twee herverkaveling van het politieke landschap. De eerste gedreven door macht, de tweede door goesting.
De politieke druk op sociale verworvenheden neemt ontegensprekelijk toe
Toen ik enkele jaren geleden aanwezig was op een debat met Roberto Spano, oud-voorzitter van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, samen met studenten van de rechtenfaculteit, zag ik hoe hevig de druk was vanuit politieke zijde om de scheiding tussen wetgevende en rechterlijke macht te breken. Spano legde uit hoe het recht steeds een paar jaar achterloopt op politieke ontwikkelingen en hoe dat ervoor zorgt dat de samenleving in evoluties in de plaats van revoluties kan vertoeven.
Wat een wijs man. De antagonist van Donald Trump. De afbouw van evenwichten die de rechten van mensen garanderen – zoals de criminalisering van rechters, de vermenging van kerk en staat en het overrulen van uitspraken van rechtbanken – brengt ons op een hellend vlak en confronteert sociale bewegingen met de reden van hun bestaan.
De afbouw van evenwichten die rechten garanderen – zoals de criminalisering van rechters, de vermenging van kerk en staat en het overrulen van uitspraken van rechtbanken – brengt ons op een hellend vlak.
Vandaag worden regels afgeschaft die de beschaving heeft voortgebracht: vrouwenparticipatie op alle niveaus, strijd tegen discriminatie, de bescherming van vluchtelingen voor oorlog en geweld, beperking van economische winsten ten voordele van het algemeen belang, internationale handel als wapen voor vrede. Tegen de achtergrond van re-militarisering lijkt het wel alsof het een tegen het andere dient gesteld te worden.
Ik voel het tegengestelde. Sociale organisaties roepen vandaag op om te blijven investeren in (internationale) netwerken, in een sterk sociaal model dat in staat is mensen een tegenslag te laten overwinnen, in diplomatieke expertise die mee aan militaire tafels zit, in een bevolking die de kracht van vrede tegenover oorlog weet te waarderen en die door het beleid geholpen wordt om de slachtoffers van oorlog op te nemen en te beschermen.
Vervellen kan ook zonder alles over boord te gooien. Een kolonel sprak me toe dat de ontwikkeling van een Europees leger niet met geld, maar met een model tot stand kan komen. Zonder model en de bijhorende militaire akkoorden heeft een investering zelfs weinig zin.
Er is nog geloof in de toekomst
In onze missie staat dat we ‘a million dreams for the world we‘re gonna make’ hebben. In onze christelijke overlevering lezen we dat ‘waar het visioen ontbreekt, verwildert het volk’ (Spreuken 29: 18). Ik leer eruit dat ieders droom belangrijk is, maar ook onze gezamenlijke droom. Dat lijkt het echte werk voor onze tijd.
Al wie geniet van het sociale model dat we als middenveldorganisaties mee hebben mogen bouwen, moet er opnieuw fan van worden. Fan van de dienstverleners, fan van de vrijetijdsorganisaties, fan van de inspraakmogelijkheden, fan van de voorvechters en de doe-het-zelvers. Onze missie zal slagen als we onze vervelde methoden en technieken, ons vervelde aanbod en standpunt, onze vervelde medestanders en sympathisanten kunnen inzetten om de brede bevolking fan te maken. Omdat de evidentie ervan onder druk staat en de politieke vertaling verleerd werd.
Gelukkig neemt Europa ons mee in dat verhaal. De ontwikkeling van bijvoorbeeld de Social Pillar is een mooi voorbeeld van hoe Europa van achterstand in een domein meteen de voorsprong neemt en de weg wijst aan lidstaten. Op andere domeinen is Europa eveneens een zegen. Laat ons meer inzetten op Europees beleid en dit aan onze vertegenwoordigers daar tonen.
Wat ik zie en hoor is dat onze dromen geen onhaalbare of onwenselijke kwesties zijn. Omdat de maatschappelijke winst zo groot kan zijn, mag niemand de taak om ze na te streven naast zich neerleggen. Zoals onze krab, mogen wij miljoenen eitjes leggen.
Het was een eer uw voorzitter te mogen zijn.
Op 14 juni 2025 zwaait Peter Wouters af als voorzitter van beweging.net.
