Wij beleven ongewone tijden. Vroeger dienden uitdagingen zich een na een aan, vandaag vragen zij allemaal tegelijkertijd een antwoord: klimaatdoelstellingen, de vergroening van de economie in het belang van het milieu, een gewijzigd circulair gebruik van natuurlijke hulpbronnen, een voorzichtig en zuinig gebruik van energie, mondiale veranderingen met aangepaste investeringen … allemaal met een directe impact op het dagelijks leven.
En zeker op de wereld van werk die om een rechtvaardige en faire transitie vraagt. Dat alles speelt zich af tegen de achtergrond van een digitaliserende samenleving, aangestuurd door AI en robotica.
Bovendien kunnen we niet voorbij aan een aantal ingrijpende geopolitieke ontwikkelingen. Vooreerst de brutale oorlog die Rusland ontketende in Oekraïne en de schendingen van het internationaal recht in Gaza en in Afrikaanse conflicthaarden zoals Zuid-Sudan en Oost-Congo.
Een coalition of the willing en de oprichting van een defensiefonds zijn verantwoord, maar mogen niet leiden tot een bewapeningsspiraal waarin diplomatie geen plaats meer heeft.
Sinds het aantreden van de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump worden bondgenootschappen onderuitgehaald en geldt in de Verenigde Staten alleen nog het persoonlijke en collectieve eigenbelang van een aantal tech-monopolisten die erop uit zijn democratische instellingen over te nemen. De actuele tarievenoorlog, met risico op verminderde economische groei, een grotere overheidsschuld en stijgende inflatie, zet de zaken economisch op scherp. De globalisering sinds de jaren negentig daarenboven bracht niet voor iedereen voordelen, de kloof tussen laag- en hooggeschoolden werd groter.
Geconfronteerd met de geopolitieke uitdagingen die zich aandienen, is het vooreerst zaak om de democratie te versterken, met respect voor de rechtsstaat en voor mensenrechten. Met de vrijheid om te zijn wie wij zijn en te zeggen wat wij denken. Sterk leiderschap tonen is aan de orde om onze veiligheid te waarborgen en om een rechtvaardige vrede te bereiken. Een coalition of the willing en de oprichting van een defensiefonds zijn verantwoord, maar mogen niet leiden tot een bewapeningsspiraal waarin diplomatie geen plaats meer heeft.
Ik ben ervan overtuigd dat Europa voor alles een vredesproject blijft.
Sociale Pijler
De Europese competitiviteit aanscherpen is aangewezen, maar niet als doel op zich. Concurrentiekracht moet dienen als bijdrage tot het algemeen belang. De voorstellen van ex-voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB) Mario Draghi, die in september 2024 een rapport presenteerde waarin hij pleitte voor ruim 800 miljard euro aan economische investeringen, kan richtinggevend zijn, voor zover ze steunen op samenwerking tussen alle spelers.
Economische belangen en sociale bescherming moeten in evenwicht zijn. Als de EU, zoals nu, een vereenvoudiging van de regelgeving nastreeft, moet het vooral gaan over betere wetgeving. Strategische investeringen zijn nodig in vitale sectoren zoals communicatie, transport, gezondheidszorg, economische veiligheid en innovatie, zonder grenzen. In de digitale wereld zijn talentontwikkeling en vaardigheden prioritair, voor zowel jongeren als oudere werknemers. Ons concurrentievermogen moet nu wel een extra stimulans krijgen, want de wereldeconomie verandert in razend tempo.
In die onzekere tijden wordt de Europese Pijler van Sociale Rechten (EPSR) nog van veel groter belang, zeker voor wie het moeilijk heeft. Als onderdeel van het Europees Semester, de jaarlijkse begrotingscyclus voor het sociaaleconomische beleid van lidstaten, dient het als referentie en scorebord voor de prestaties van het werkgelegenheids- en sociaal beleid. De pijler maakt nu integraal deel uit van de EU-beleidsmaatregelen.
De mededeling van de Europese Commissie in 2017 tot vaststelling van de EPSR beoogde betere leef- en werkomstandigheden te verwezenlijken en kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Toenmalig Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker, ex-premier van Luxemburg, had zich voorgenomen om tot een triple A te komen voor sociaal Europa en kreeg daarbij de actieve inzet van Belgisch Eurocommissaris Marianne Thyssen (cd&v). Door hun gemeenschappelijke verklaring op de Sociale Top van Göteborg, Zweden, toonden het Europees Parlement, de Raad en de Commissie hun betrokkenheid en engagement.
De omvang van de pijler blijkt uit de korf van twintig rechten die er deel van uitmaken in drie grote clusters. Ten eerste zijn dat gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt – met toegang tot onderwijs, opleiding en levenslang leren, gelijkheid van mannen en vrouwen, en actieve ondersteuning bij het vinden van werk.
Ten tweede gaat het om billijke arbeidsvoorwaarden met veilige en flexibele werkgelegenheid, eerlijke lonen, informatie over arbeidsvoorwaarden en bescherming bij ontslag, aandacht voor sociale dialoog en betrokkenheid van werknemers, evenwicht tussen werk en privéleven en een gezonde, veilige en goed aangepaste werkomgeving en gegevensbescherming.
De derde cluster omvat sociale bescherming en inclusie met kinderopvang en hulp aan kinderen, werkloosheidsuitkeringen, een minimuminkomen, inkomensgaranties voor ouderen en pensioenen, gezondheidszorg, inclusie van personen met een beperking, recht op langdurige zorg, huisvesting en ondersteuning van daklozen, en toegang tot essentiële diensten.
Opleidingsrecht, werkduur en minimumlonen
In 2021 kwam de Commissie met een concreet actieplan, bevestigd op de Europese Raad van Porto. Drie kerndoelen moest Europa bereiken tegen 2030: tenminste 78 procent (80 procent voor België) van de bevolking van 20 tot 64 jaar moet een baan hebben, ten minste 60 procent (60,9 procent voor België) van alle volwassenen moet jaarlijks aan een opleiding deelnemen en het aantal mensen dat met armoede en sociale uitsluiting wordt bedreigd, moet met ten minste met 15 miljoen worden verminderd – voor België lag het streefdoel op 279.000 mensen, onder wie 93.000 kinderen.
Was er daarvoor dan nog niets gerealiseerd op Europees vlak? Natuurlijk wel. Richtlijnen over een beperking van de werkweek tot 48 uur, over een bescherming tegen beroepsziekten en arbeidsongevallen, de coördinatie van sociale zekerheid, maatregelen tegen discriminatie op de werkvloer, de instelling van het Sociaal Fonds Plus voor opleiding en werkgelegenheidsprogramma’s voor jongeren en langdurig werklozen, of de afschaffing van werkvergunningen binnen de EU waardoor burgers vrij in een ander EU-land kunnen werken. Niet te na gesproken het Sociaal Handvest van Turijn, het EU Sociaal Handvest en het EU Handvest van Grondrechten.
Het gevoel bleef bestaan dat een sociaal Europa achterophinkte en mensen in de kou bleven staan. Hoe kwam dat? Een eerste verklaring ligt in de aanzet en opbouw van de Europese Unie.
Niettemin bleef het gevoel bestaan dat een sociaal Europa achterophinkte en mensen in de kou bleven staan. Hoe kwam dat? Een eerste verklaring ligt in de aanzet en opbouw van de Europese Unie. Men had natuurlijk kunnen kiezen voor onze gemeenschappelijke cultuur als bindmiddel of voor sociale cohesie. De vaders van Europa – Robert Schuman, Jean Monnet en anderen – waren er evenwel van overtuigd dat eerst moest worden ingezet op duurzame vrede. De grondstoffen, kolen en staal, die de verschillende oorlogen aanvuurden, mochten niet langer dienen voor wapens maar wel voor ‘ploegen’.
Elke verdere stap naar Europese eenmaking was vooral gericht op economische ontwikkeling, welvaart en een versterkte interne markt, zoals afgesproken in het Verdrag van Maastricht. Een tweede verklaring ligt in de bevoegdheidsverdeling. Het sociaal beleid is geen exclusieve, maar een gedeelde Europese bevoegdheid. Europa heeft het hier niet alleen voor het zeggen en niet iedereen is voor een doorgedreven Europees sociaal beleid. Ten slotte spelen de verschillende visies van de lidstaten over sociaal beleid mee.
Structuur en verantwoordelijkheid
Met de sociale pijler ging het voor het eerst over een gestructureerd geheel waaraan concrete opvolging gegeven moest worden door de lidstaten, als kompas voor sociaal- en werkgelegenheidsbeleid. Het gaat dan om het versterken van, toezicht op en handhaving van wetgeving, over een verhoging van sociale investeringen, de bevordering van sociale dialoog en over inclusie en het stimuleren van gelijkheid.
In het werkprogramma voor 2025 van de Commissie zijn voorlopig slechts vier zaken voorzien over sociale aangelegenheden en geen enkel wetgevend initiatief.
Toch zag Juncker geen centrale rol weggelegd voor de Europese Commissie. Wel een opdracht om initiatieven aan te moedigen en te nemen. De oprichting van de Europese Arbeidsautoriteit in 2022, de richtlijn over genderevenwichten in bestuursorganen, de recente richtlijn over Europese minimumlonen en de beoogde hervorming van de Europese ondernemingsraad zijn daarvan goede voorbeelden.
De eerste verantwoordelijkheid voor de realisatie van de pijler ligt niettemin bij de lokale, regionale en nationale overheden. Net als bij bedrijven en werkgevers, maatschappelijke organisaties en burgers. Voor vakbonden en sociale organisaties is er bijgevolg een belangrijke opdracht om actief, creatief en participatief de zaak vooruit te helpen.
De evaluatie dit jaar door de Commissie van de uitvoering en voortgang van de pijler, zal de basis vormen voor verdere maatregelen en voor acties voor de periode 2024-2029, om de doelstellingen voor 2030 te halen. Behoud van de levenskwaliteit die wij vandaag in Europa genieten en solidariteit tussen burgers behoren tot de prioriteiten. Sociale uitsluiting van kinderen voorkomen, een Europees plan voor betaalbare en duurzame huisvesting ontwikkelen, een sociaal klimaatfonds uitrollen en regionale verschillen verkleinen worden daarbij vooropgesteld.
Bij nader toezien zijn in het werkprogramma voor 2025 van de Commissie voorlopig evenwel slechts vier zaken voorzien over sociale aangelegenheden en geen enkel wetgevend initiatief.
Vrijwillige samenwerking
De toekomst moet gericht zijn op het verder verbeteren van de arbeidsrechten en sociale bescherming, onder meer in de context van de veranderende arbeidsmarkt met platformwerken en flexibele werkmodellen. Zo ook het naar mekaar toebrengen van de sociale bescherming voor gezondheidszorg, werkloosheidsuitkeringen en pensioenen. Meer investeren in onderwijs, levenslang leren en bijscholing is een prioriteit om jongeren, maar ook oudere werknemers sterker te maken voor jobs in de digitale wereld.
Elke nog bestaande vorm van discriminatie wegwerken hoort daarbij om iedereen gelijke kansen te geven. Bijkomende initiatieven zijn nodig om armoede en sociale uitsluiting te bestrijden met bijzondere aandacht voor de groeiende groep van daklozen. Niets belet meer vrijwillige samenwerking om het sociaal beleid op Europees vlak te versterken. Zoals dat ook het geval was in het onderwijsbeleid – evenmin een exclusieve Europese bevoegdheid – met het Bolognaproces en de afspraken over skills in het kader van de OESO.
Niets belet meer vrijwillige samenwerking om het sociaal beleid op Europees vlak te versterken.
Zoals vervat in artikel 3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) staat het Europees project voor drie zaken: een competitieve sociaaleconomische duurzame markteconomie, sociale vooruitgang en zorg voor het milieu. De sociale pijler maakt een positief verschil in het dagelijks leven van alle Europeanen en kan niet los gezien worden van het perspectief waarin wij de toekomst van de EU zien.
Ondanks de grote stappen die gezet zijn naar verdieping en verbreding van de Unie, blijft er een democratisch deficit. De Unie is te lang alleen gezien als een samenwerking van lidstaten. Democratische integratie vergt evenwel dat het net zo goed moet gaan over de betrokkenheid van groepen en mensen. Wanneer de burgers recht hebben op democratie in hun eigen land, hebben zij ook recht om deelgenoot te zijn van de gemeenschappelijke Europese democratische en sociale ruimte.
Wat betekent deze ruimte en waarvoor staat ze? Het Europees beleid moet de waarden vormgeven die met Europa geassocieerd worden. Europa kan niet alleen een economisch project zijn. Het moet ook een gemeenschappelijke bestemming zijn waarin verantwoordelijkheid wordt opgenomen voor elkaar en die een multiculturele ontmoetingsplaats is voor mensen die elk een samengestelde identiteit hebben.
De Europese Unie heeft een van de sterkste socialezekerheidssystemen van de wereld en bezit een rijkdom aan best practices en goede innovaties. De pijler herbevestigt de rechten die er op Europees en internationaal niveau zijn en vult deze verder aan met oog op nieuwe ontwikkelingen.
Het Europa van de sociale dialoog
Een nieuw Sociaal Pact dringt zich op met nadruk op sociale dialoog op Europees en nationaal vlak. Dat maakt integraal deel uit van het Europees sociaal model en speelt een cruciale rol om de ondernemingen in Europa competitief te houden, hun productiviteit te verhogen, te zorgen voor kwalitatieve jobs en sociale rechtvaardigheid te verzekeren.
In de Verklaring van Terhulpen van april 2024 zegden de Europese instellingen, vijfentwintig lidstaten, de sociale partners en de civiele samenleving toe om de sociale pijler verder te implementeren en het sociale beleid binnen de EU te versterken. Dit kreeg een vervolg in maart 2025 met een Pact voor Europese sociale dialoog met een specifieke plaats voor collectieve onderhandelingen.
De aanduiding van een speciale gezant voor de Europese sociale dialoog, het uitrollen van een roadmap voor kwalitatieve jobs, koopkracht, een nieuwe SURE 2.0 (Support to mitigate Unemployment Risks in an Emergency) en het opstellen van gezamenlijke rapporten over de sociale dialoog op Europees niveau, werden vooropgesteld. Het verdient aanbeveling om verdere uitwerking te geven aan artikel 11.1 en 2 van het Verdrag van Lissabon wat betreft de horizontale en verticale dialoog en om een online tool op te zetten voor directe participatie. Een sociale pijler 2.0 moet mee een voorwaarde zijn voor de uitvoering van de andere projecten van de EU.
‘Europa is meer dan een markt’, stelde voormalig Italiaans premier Enrico Letta in zijn rapport over de eengemaakte markt, enkele maanden voor Mario Draghi met zijn aanbevelingen kwam. Democratische besluitvorming, vertrouwen, waarheid en maatschappelijke waarden zijn voorwaarden voor sociale cohesie en kwaliteit van leven. 88 procent van de burgers vindt een sociaal Europa belangrijk, 54 procent gelooft dat Europa in 2030 socialer zal zijn.
Onze levensstandaard en koopkracht worden gezien als de belangrijkste sociale prioriteiten voor de EU. Voor een Europa dat ons beschermt en sterker maakt. Daartoe is een stevige sociale pijler onontbeerlijk.
