18 juni 2021. Op het Antwerpse Nieuw-Zuid stort een basisschool in aanbouw in. Vijf arbeiders, drie Portugezen en twee Moldaviërs, komen om het leven.
De ramp legde een pijnpunt in de bouw bloot: heel wat arbeidsmigranten die hier een onderbemande sector komen versterken, zijn amper beschermd. Vier jaar later staan de nabestaanden van de slachtoffers met lege handen. De juridische afhandeling blijft aanslepen.
‘Een duidelijk voorbeeld van sociale dumping’, stelt voorzitter van ACVBIE Patrick Vandenberghe. ‘Dat ongeval toont hoe kwetsbaar buitenlandse werknemers vaak zijn. Ze hebben niet altijd een degelijke opleiding gekregen of hanteren andere veiligheidsnormen.’
‘Bovendien kennen ze vaak de arbeidsvoorwaarden niet of zijn ze te afhankelijk van hun werkgever’, zegt Stefaan Peirsman, expert migratie bij het ACV.
Uitbuiting en misbruik van arbeidsmigranten gaat trouwens heel wat verder dan enkel de bouwsector. Op de werf van chemiereus Borealis, in de vleesindustrie, in de transportsector … sociale dumping woekert in tal van sectoren, terwijl malafide werkgevers door de mazen van het net blijven glippen.
Extra handen
Vlaams minister van Werk Zuhal Demir (N-VA) wil de regels rond arbeidsmigratie en het verkrijgen van een werkvergunning strenger maken. De minister lijkt daarbij echter een belangrijk detail uit het oog te verliezen: volgens het meest recente OESO-rapport zal de beroepsbevolking in Vlaanderen de komende tien jaar nauwelijks groeien.
‘Extra handen zijn een must om onszelf te verzekeren van economische groei en continuïteit van diensten. Maar’, zo waarschuwt Peirsman, ‘je moet goed het onderscheid maken tussen directe arbeidsmigratie, waarbij een Belgische onderneming rechtstreeks een werkvergunning geeft aan een arbeidsmigrant, en detachering.’
Bij detachering werken personen voor een onderneming uit een andere EU-lidstaat, maar worden ze naar België gestuurd om hier aan de slag te gaan. Sociale zekerheid betalen ze in het zendland, wat hen vaak ‘goedkoper’ maakt voor werkgevers. Vandaag zijn er al zo’n 220.000 gedetacheerde werknemers actief in ons land.
‘De vrees is echter dat door de directe arbeidsmigratie te bemoeilijken er gewoon een verschuiving komt naar meer detachering’, zegt Peirsman. ‘Vandaag is die verschuiving al volop aan de gang.’
Nep-Portugezen
Achter legale façades gaan vaak onzuivere praktijken of mensenhandel schuil. Hoe dieper de keten, hoe schimmiger de praktijk, lijkt het.
‘Zo zien we een wildgroei van postbusfirma’s in landen als Polen, Litouwen of Slovenië’, vult Peirsman aan. ‘Die ondernemingen maken oneigenlijk gebruik van detacheringsregels en zenden vooral derdelanders, dus niet-EU burgers, uit. Met frauduleuze contracten ontduiken malafide werkgevers minimumlonen en arbeidsvoorwaarden. De gedetacheerden zijn een vogel voor de kat. Zowel op de werkvloer als in de huisvesting zien we misbruik. Vandaag is een op de vier gedetacheerden een niet-EU-burger.’
‘Het probleem is het gebrek aan transparantie’, zegt Vandenberghe ‘Brazilianen worden bijvoorbeeld tewerkgesteld als nep-Portugezen, door de historische link tussen beide landen. Zo blijven die mensen in een grijze zone waarin ze niet beschermd zijn als het misloopt.’
Oekraïnese bouwvakker getuigt: ‘Bedrag op loonbrief werd iedere maand lager’
De Oekraïner klopte samen met vier andere collega-bouwvakkers aan bij het ACV. Ze werkten voor een Antwerpse bouwfirma, maar werden slachtoffer van sociale dumping, getuigt Senedzhuk. ‘Het bedrag op onze loonbrieven werd iedere maand lager, terwijl we veel meer uren werkten dan afgesproken. Van inhaalrust of overuren uitbetalen was geen sprake. Toen we ons daartegen verzetten, betaalde de werkgever plots niets meer.’
Crimineel, noemt Niels Van den Houdt, secretaris bij ACVBIE de praktijken. ‘In dit geval had de zaakvoerder wegens eerdere veroordelingen een strafrechtelijk bestuursverbod. In de praktijk lapte hij die regel aan zijn laars en zette hij de zaak op naam van zijn vrouw. Maar op de werkvloer zwaaide hij de plak en stapelde daarbij vlot de ene sociale inbreuk bovenop de andere.’
De zaak ligt voor bij inspectie en FOD WASO, maar zijn geld kreeg Senedzhuk nog steeds niet. ‘Ik wacht nog steeds op achterstallig loon van enkele duizenden euro’s.’
‘Helaas is dit geen uitzondering, maar niet alle slachtoffers van sociale dumping durven aan te kloppen bij ons’, aldus Van den Houdt.
Beperk de keten
Hoe langer en complexer de keten, hoe groter de kans op misbruik. In lange ketens ontduiken bedrijven belastingen en sociale zekerheidsbijdragen, en ontlopen ze hun verantwoordelijkheid.
Daar zit de angel, stelt Vandenberghe resoluut: ‘De keten moet korter, tot maximaal twee niveaus. Nu zien we het omgekeerde: hoe verder je gaat in de keten, hoe meer sociale dumping en inbreuken je aantreft. Bedrijven hebben geen flauw benul van wat zich afspeelt in een vierde of vijfde onderaanneming. De opdrachtgever moet juridisch aansprakelijk zijn voor de hele keten. Dat zou duidelijkheid scheppen die er vandaag nog niet is.’
‘Wat wij voorstellen is heel eenvoudig: beperk de keten en zet in op transparante registratie zoals met een badgesysteem. Zo weet je exact wie binnenkomt en buitengaat op de werf of wie de onderaannemers zijn.’
‘Preventie is ook belangrijk’, stelt Peirsman. ‘Een geïnformeerde werknemer is een beschermde werknemer. Bij vaststelling van sociale fraude moeten we ook betere beschermingsmaatregelen uitwerken.
‘Grondige controles en verplichte check-in’
‘Verder pakken we malafide onderaannemingen structureel aan. Dankzij gerichte gegevensverzameling starten we met grondige controles op publieke werven, later ook in de privésector. Wie misbruik maakt van een onderaanneming, mag niet langer onder de radar blijven.’
