Volgens de OESO betaalt een alleenstaande Belg 52,6 procent belasting op zijn arbeid. Dat is de hoogste belastingdruk onder alle 38 OESO-lidstaten. Maar die koppositie geldt specifiek voor belasting op werk.
Volgens dezelfde organisatie zakt ons land naar de vijfde plaats als we alle belastingen samen optellen, want die op consumptie, vermogen en kapitaal is in België een stuk minder uitzonderlijk. Zwaar belast, maar niet uitzonderlijk dus. En de hoge cijfers vertellen bovendien maar de helft van het verhaal.
Fiscaal paradijs
Jozef Pacolet, emeritus professor aan het onderzoeksinstituut HIVA van KU Leuven, legde samen met onderzoeker Alexandra Fernandes de andere helft bloot in een nieuwe studie. De conclusie is duidelijk: voor elke 2 euro die de overheid ontvangt aan belastingen en sociale bijdragen, is er 1 euro die ze niet ontvangt.
‘We hanteren voor heel wat zaken opmerkelijk lagere tarieven of fiscale gunstregimes. Voor bepaalde zaken kunnen we zelfs bijna spreken over een fiscaal paradijs.’
Jozef Pacolet, KU Leuven/HIVA
Dat laatste gebeurt via allerlei vrijstellingen, verlaagde tarieven en andere gunstregimes. ‘We belasten veel zaken met een hoog tarief’, zegt Pacolet. ‘We krijgen er ook de verzorgingsstaat voor in ruil. Maar tegelijkertijd hanteren we voor heel wat zaken opmerkelijk lagere tarieven of fiscale gunstregimes. Voor bepaalde zaken kunnen we zelfs bijna spreken over een fiscaal paradijs.’ Naast de verschillende vormen van ‘niet-belasten’ die de onderzoekers blootlegden, merken ze ook op dat belastingen voor bepaalde zaken de jongste jaren substantieel daalden.
De rekeningen van 147 en 120 miljard
Het rapport zet zwart op wit wat die belastingenverlagingen ons als kostten. Samengeteld over de jaren 2014 tot 2025 liepen de gemiste overheidsinkomsten op tot 147,5 miljard euro.
Maar daarnaast zijn er jaar na jaar gemiste inkomsten uit zogenaamde minderontvangsten, bijdragen die niet geïnd worden en vrijstellingen allerhande die jaar na jaar werden uitgebreid. Vandaag bedragen enkel al de fiscale vrijstellingen in enge zin meer dan 6 procent van het bruto binnenlands product (bbp). In de jaren 90 was dat nog 3 procent. In buurlanden als Frankrijk, Duitsland en Luxemburg ligt dat cijfer vandaag nog altijd rond die 3 procent of zelfs lager.
Vandaag bedragen de fiscale vrijstellingen meer dan 6 procent van het bbp. In de jaren 90 was dat nog 3 procent. In buurlanden als Frankrijk, Duitsland en Luxemburg ligt dat cijfer vandaag nog altijd rond die 3 procent of zelfs lager.
Alle misgelopen inkomsten opgeteld loopt dat jaarlijks op tot ongeveer 120 miljard euro (cijfer uit 2023) die de overheid laat liggen terwijl de begroting onder druk staat en de schuld oploopt. Pacolet noemt het de ‘endemische ziekte van België’. Voor iedere belasting die we opzetten, bedenken we meteen al uitzonderingen, stelt de expert scherp. ‘Dat die ziekte zelfs blijft voortwoekeren na zoveel jaar van begrotingstekorten was voor mij de grootste verrassing.’
Alle misgelopen inkomsten opgeteld loopt dat jaarlijks op tot ongeveer 120 miljard euro (cijfer uit 2023) die de overheid laat liggen terwijl de begroting onder druk staat en de schuld oploopt.
De vrijstellingen zijn overal: verminderde btw-tarieven, voordelen voor de eigen woning, aftrekken voor pensioensparen, stimuli voor bedrijfsinvesteringen. Veel daarvan zijn zeker te verdedigen, nuanceert Pacolet. Maar de optelsom ervan is in de loop der jaren uit de hand gelopen.
Verlaagde rente, gemiste kans
Nochtans waren de afgelopen jaren een uitgelezen moment om de grootste uitwassen van de gunstregimes aan te pakken. Jarenlang kon de overheid lenen aan historisch lage rentes. Dat creëerde een financiële marge die had kunnen worden gebruikt om de begroting op orde te zetten. Dat gebeurde niet.
Econoom Gert Peersman (UGent) zei daarover in Knack: ‘We kregen de voorbije jaren een mooi cadeau door de extreem lage rentes, maar we hebben dat niet gebruikt om de schuld af te bouwen. Integendeel, de overheid gaf extra geld uit en voerde belastingverlagingen door, met als gevolg dat de schuld groeide in plaats van daalde.’
'De overheid gaf extra geld uit en voerde belastingverlagingen door, met als gevolg dat de schuld groeide in plaats van daalde.’
Gert Peersman (UGent) in Knack
De rekening daarvan verschuift de regering-De Wever nu naar de sociale zekerheid. ‘Ik hoor politici en zelfs sommige economen nu zeggen dat we minder pensioen kunnen uitbetalen omdat we zo veel rente moeten betalen, maar dat klopt niet. Het drama van onze overheidsfinanciën is dat de overheid veel te veel aan andere zaken geld uitgeeft’, analyseerde Peersman de huidige politieke discussie nog in Knack.
Die conclusie raakt ook de kern van het nieuwe HIVA-onderzoek. De schuld loopt op, de rente stijgt, en economen waarschuwen dat België rond 2030 in een zogenaamde rentesneeuwbal kan terechtkomen, een situatie waarbij de overheid moet lenen om de rente op haar bestaande schulden te betalen. Dat zou de schuld automatisch verder opdrijven. Hoe sneller de begroting op orde raakt, hoe kleiner dat risico. Maar dat vergt ook een eerlijk debat over de inkomsten van de staatskas, waarschuwden al diverse experten.
Een debat over één kant van de rekening
Exact dat debat ontbreekt vandaag nog. Pacolet verwijst naar de gouverneur van de Nationale Bank, Pierre Wunsch, die eerder dit jaar in het parlement nog stelde dat het tekort met 1 procent van het bbp kon dalen als de erosie van de overheidsinkomsten werd gestopt. Die analyse wordt gedeeld door vele economen. 'Meer en meer stemmen beginnen dat te beseffen,' zegt Pacolet. 'De uitgaven moeten gesaneerd worden, maar ook de inkomstenkant moet bekeken worden.'
'De uitgaven moeten gesaneerd worden, maar ook de inkomstenkant moet bekeken worden.'
Jozef Pacolet, KU Leuven/HIVA
Toch spitst het politieke debat zich bijna uitsluitend toe op de uitgavenkant: uitkeringen, pensioenen, gezondheidszorg. Ons begrotingstekort is intussen het grootste van de hele eurozone (5,2 procent van het bbp). De conclusie die daaruit getrokken wordt, is steevast dezelfde: de sociale zekerheid moet krimpen.
Pacolet waarschuwt dat dit het voorspelbare eindpunt is van een jarenlange politieke keuze. Belastingverlagingen zijn breed verkoopbaar: ook werknemers willen meer overhouden. ‘Met het argument dat we de belastingen gaan verlagen, is niemand daartegen’, zegt hij. ‘Maar op het einde van de rit komen we wel met een groter onevenwicht. Dan luidt de conclusie dat we de sociale bescherming verder moeten afbouwen. Wie te enthousiast meegaat in de roep om lagere belastingen en bijdragen, krijgt vroeg of laat de factuur gepresenteerd bij de uitkeringen.’
Meerwaardebelasting stap vooruit, maar meteen ook de uitzondering
De meerwaardebelasting die de regering-De Wever dit jaar invoerde, illustreert die kostelijke reflex. Eindelijk betaalt wie een meerwaarde realiseert op aandelen of beleggingen daarop ook belasting, net zoals wie inkomen heeft uit arbeid. In heel wat andere landen bestaat zo'n belasting al tientallen jaren.
Maar wat levert ze concreet op? Voor 2026 wordt de opbrengst geraamd op 236 miljoen euro, of 0,04 procent van het bbp. In landen met een vergelijkbare belasting brengt ze gemiddeld 0,2 procent van het bbp op, en soms tot meer dan 1 procent. De ingebakken uitzonderingen en het lage tarief verklaren grotendeels de lage belastinginkomsten in België tegenover de andere landen.
‘Men voorziet opnieuw de uitzondering. En het zijn de grote vermogens die daarvan profiteren.’
Jozef Pacolet, KU Leuven/HIVA
‘Eindelijk zag men in dat meerwaarde op een effectenportefeuille inkomen creëert en dus belast kan worden,' zegt Pacolet. 'Maar tegelijkertijd voorziet men voor de grotere vermogens niet het basistarief van 10 procent, maar een vrijstelling tot een meerwaarde van 1 miljoen, en een tarief van bijvoorbeeld 1,25 procent vanaf 1 miljoen. Men voorziet opnieuw de uitzondering. En het zijn de grote vermogens die daarvan profiteren.’
Wie meer heeft, betaalt dus procentueel minder. Bij de effectentaks – een jaarlijkse heffing op grote effectenportefeuilles – deed hetzelfde patroon zich voor: aandelen op naam worden niet gevat, en dat vrijwaart net de meest vermogende aandeelhouders.
Geen nieuwe belastingen, maar eerlijkere regels
Zijn dan alleen nieuwe belastingen de oplossing? Pacolet pleit niet voor een revolutie in het belastingstelsel, maar voor het consequenter toepassen van wat al bestaat. De vrijstellingen terugschroeven van 6 naar 3 procent van het bbp – het niveau van 30 jaar geleden en dat van de buurlanden vandaag – zou al een aanzienlijk verschil maken voor de begroting. 'Gemiddeld genomen is dat eigenlijk laaghangend fruit,' geeft hij toe.
