Vanaf 1 april wordt het aantal ‘vrijwillige’ overuren structureel opgetrokken tot 360 uur per jaar. In de horeca zelfs tot 450 uur. Daarmee worden de tijdelijke relance-overuren, ingevoerd in de nasleep van de coronacrisis, stevig opgetrokken en vast verankerd. Voor de eerste 240 uur moeten er geen sociale bijdragen en bedrijfsvoorheffing betaald worden. Werknemers hebben evenwel geen recht op verplichte inhaalrust, zoals bij reguliere overuren.
Door het optrekken van de grens voor vrijwillige overuren, kunnen werknemers gemiddeld zo’n 7,5 uur per week presteren boven op hun reguliere werktijd. ‘In feite komt dat neer op een terugkeer naar de 45-urige werkweek’, zegt Maarten Gerard, hoofd van de ACV-studiedienst. ‘Doordat de werkgever geen motivering moet opgeven en ze goedkoper zijn dan reguliere overuren of bijkomende tewerkstelling, krijgt de werkgever eigenlijk carte blanche om structureel de werktijd te verhogen. Dat zal ten koste gaan van arbeidskansen, want waarom zouden bedrijven extra werknemers aanwerven als ze het goedkoper intern kunnen oplossen?’
Vrijwillige overuren kwart minder betaald
Hoewel ‘bruto is gelijk aan netto’ voordelig klinkt voor werknemers, is dat in de praktijk allerminst het geval. Dat blijkt uit een berekening van Denktank Minerva. Bij reguliere overuren waarbij doordeweeks een toeslag van 50 procent geldt, houden werknemers bijna een kwart meer loon over dan bij de vrijwillige overuren. Bovendien tellen de vrijwillige overuren niet mee voor de berekening van het bijkomende vakantiegeld en worden er geen sociale rechten mee opgebouwd.
Ook de sociale zekerheid en de schatkist lopen miljoenen aan inkomsten mis. Bij een doorrekening verwacht het Monitoringcomité dat de RSZ jaarlijks 43 miljoen euro zal mislopen. Volgens de ACV-studiedienst is dat maar het topje van de ijsberg.
‘Dankzij goed sociaal overleg en premies altijd voldoende vrijwilligers’
‘Bij ons kunnen werknemers haast ieder weekend vrijwillig overuren presteren. Dankzij sociaal overleg met de werkgever gebeurt dat op een goed gestructureerde manier. Aan het begin van de week worden lijsten uitgehangen op de verschillende afdelingen waarbij ze aangeven hoeveel volk ze zoeken voor bepaalde shiften. Alle werknemers die dat willen kunnen zich kandidaat stellen. Werknemers met het minste aantal overuren krijgen voorrang. Zo worden de overuren eerlijk verdeeld onder de vrijwilligers.’
‘Op donderdag is er een overleg met de verschillende afdelingshoofden en de vakbondsdelegaties. Daar krijgen we te horen hoeveel personen er effectief nodig zijn en op welke afdelingen. Bovendien wordt er ook toegelicht wat de redenen voor de overuren zijn. Dat gaat doorgaans om productieachterstanden door pannes, stukken die laattijdig binnenkomen of bottlenecks aan bepaalde machines. We krijgen tot donderdagmiddag om de overuren goed- of af te keuren. Maar tenzij er een conflict is met de werkgever worden deze in het overgrote merendeel van de gevallen goedgekeurd.’ Indien de werkgever na de goedkeuring van de vakbonden toch minder mensen nodig heeft als oorspronkelijk gepland, ligt de keuze om te komen bij de werknemer.
‘Dankzij het goede overleg bij ons in de fabriek, functioneert dit systeem al bijna vijf jaar zonder noemenswaardige problemen. Maar de regeringsbeslissing om vrijwillige overuren verder uit te breiden zorgt wel voor wat onrust. Dat er op zaterdag een premie van 100 procent en op zondag zelfs 200 procent dat bovenop het loon betaald wordt, zorgt ervoor dat er altijd voldoende kandidaten zijn. Er is bij de collega’s weinig animo om anders een weekenddag op te geven. Omdat we erop toezien dat de uren gelijk verdeeld worden en niet altijd dezelfde mensen zes dagen op zeven werken, blijft het gezond en veilig. Je wilt immers niet op de werkvloer staan met te veel overwerkte collega’s. Dat zou de kans op ongevallen enorm verhogen.’
Een op de vier werknemers verliest recht op nachtpremies
Naast nadelige overuren wordt er gesnoeid in premies voor wie ’s nachts werkt. Vandaag geldt er in de wet een algemeen verbod op nachtarbeid – tussen 20 en 6 uur. Dat wordt opgeheven, waardoor de invoering van nachtwerk in alle sectoren mogelijk zal zijn via een cao of aanpassing van het arbeidsreglement. In veertien paritaire comités, waaronder de distributie en e-commerce, wordt het aantal uren dat als nachtarbeid wordt geteld, teruggeschroefd. Voortaan zullen daar alleen nog de uren tussen 23 en 6 uur ’s ochtends als nachtwerk tellen en dus recht geven op een premie. Als het aan de regering had gelegen, was dat zelfs nog minder dan de zeven opeenvolgende uren.
Een nachtwerker met een minimuloon van 3.044 euro bruto, die een nachtpremie van twintig procent krijgt bovenop zijn loon, zal op jaarbasis 3.180 euro verliezen.
Een nachtwerker met een minimuloon van 3.044 euro bruto, die een nachtpremie van twintig procent krijgt bovenop zijn loon, zal op jaarbasis 3.180 euro verliezen. Meer dan een maandloon dus. Dat blijkt uit een doorrekening van ACV Voeding en Diensten.
‘In die sectoren werken 980.000 werknemers, ofwel bijna een kwart van de tewerkstelling in België. Dat gaat dus veel ruimer dan de pure distributie en e-commercesector’, stelt Luc Debast van ACV Voeding en Diensten. ‘Dit gaat niet om de e-commercesector vooruithelpen, zoals het wordt voorgesteld, maar is een extra financieel cadeau voor tal van bedrijven.’
De nieuwe regels zouden enkel gelden voor nieuwe werknemers, maar Debast vraagt zich af hoelang het zal duren voordat bedrijven bestaande werknemers stelselmatig zullen buitenwerken om hen te vervangen door nieuw personeel.
Gezondheidsrisico’s
Aan nachtwerk zijn echter tal van gezondheidsrisico’s verbonden, reageert ACV-voorzitter Ann Vermorgen. ‘Het is maar logisch dat je daarvoor adequaat vergoed wordt. Nachtarbeid heeft een enorme impact op de gezondheid van mensen en op hun gezins- en privéleven. Onderzoek toont aan dat laat en nachtelijk werk de kans op allerlei ziekten en psychosomatische problemen verhoogt. Het leidt ook tot meer spanningen in relaties.’
‘Daarnaast wordt de arbeidsduur voor heel wat werknemers verlengd door de uitbreiding van de overuren, terwijl het aantal langdurig zieken piekt die door de te hoge werkdruk uitvallen.’
Kelly (43) is nachtwerker bij Delhaize
‘Ik begin elke avond om 20 uur, waarbij ik bestellingen klaarmaak. Ik doe dit werk al 21 jaar. Nachtwerk eist fysiek en mentaal een hoge tol. Mijn gezondheid lijdt eronder. Ik kamp met maagproblemen en vermoeidheid.’
‘Stress en korte nachten maken dat het gezinsleven niet altijd van een leien dakje loopt. De grootste reden om dit werk te doen is de goede verloning. Ik houd per maand zo’n 500 euro aan nachtpremies over, dat maakt echt een verschil. Als er straks nieuwe collega’s op de werkvloer komen die minder premies krijgen, zal dat ongetwijfeld tot spanningen leiden. Dat is toch geen gezonde werksituatie?’
