‘Meta en TikTok geloven meer in het potentieel van onze jeugd dan wijzelf‘

De Vlaamse regering voerde onlangs een verbod in voor ‘schadelijke sociale media’ voor kinderen onder de dertien jaar. Dat is vooral symbolisch, omdat er vandaag al een minimumleeftijd van dertien jaar wordt gehanteerd door de platformen zelf. De Europese Commissie oordeelde vorige week echter dat Meta – het bedrijf achter Facebook en Instagram – te weinig doet om jongeren onder de dertien te weren van hun platformen.

Volgens de Commissie zou zo’n twaalf procent van de jongeren onder de dertien jaar toch een account hebben. Een Australische bevraging toont eveneens dat de invoering van een minimumleeftijd van zestien jaar voorlopig weinig zoden aan de dijk brengt. Bijna twee op de drie Australische jongeren jonger dan zestien zegt nog steeds aanwezig te zijn op sociale media.

‘We moeten stoppen met doen alsof volwassenen de digitale wereld volledig onder controle hebben. Digitale weerbaarheid is geen kwestie van leeftijd, maar van ondersteuning.‘

Anna Roos, Vlaamse Jeugdraad

Jongeren zelf zijn alvast geen vragende partij voor een leeftijdsgrens. De Vlaamse Jeugdraad is gekant tegen een verbod voor jongeren, omdat wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt én zo’n maatregel raakt aan fundamentele kinderrechten. Voorzitter Anna Roos stelt dat de focus op jongeren bij beleidsmakers onterecht is. ‘We moeten stoppen met doen alsof volwassenen de digitale wereld volledig onder controle hebben. Digitale weerbaarheid is geen kwestie van leeftijd, maar van ondersteuning.’

Dat beaamt ook Stéphanie Jolie, die de impact van sociale media op het mentaal welzijn van jongeren onderzoekt. ‘Een verbod lijkt vooral een gemakkelijkheidsoplossing,’ vreest Jolie.

‘Door jongeren te weren, bestaat de kans dat je hen naar andere, minder gereguleerde platformen duwt. En als we hen vanaf een arbitraire leeftijd wel toegang geven, is het hek van de dam, zonder dat ze de juiste vaardigheden hebben kunnen ontwikkelen om er op een correcte manier mee om te gaan. Bovendien zien we bij jongeren zelf een genuanceerder beeld met ook positieve effecten. Uit bevragingen blijkt dat ze zich door sociale media meer verbonden voelen met anderen en er aansluiting vinden bij subculturen die bij hun identiteit horen.’

Advertentiebedrijven

Dat er desondanks een probleem is met sociale media, valt moeilijk te ontkennen. De constante stroom aan fake news, choquerende inhoud en polariserende boodschappen neemt zorgwekkende proporties aan. Bovendien zijn sociale media steeds verslavender geworden. Geen toeval, weet Ruben Verborgh, professor computerwetenschappen aan de Universiteit Gent.

‘Socialmediabedrijven zijn pure advertentiebedrijven. Hun doel is het niet om de gebruiker een fijne, gezonde omgeving aan te bieden, maar in de eerste plaats om gebruikers zo lang mogelijk op hun platform vast te houden en intussen zoveel mogelijk reclame te tonen. Daarin slagen zij wonderwel, omdat hen jarenlang geen strobreed in de weg is gelegd.’

‘Wij geloven niet meer dat onze jeugd kritisch kan denken en dus gaan we over tot een ban.‘

Ruben Verborgh, professor computerwetenschappen aan de Universiteit Gent.

Beide experts zijn het eens dat het zaak is om jongeren én ouderen de juiste middelen aan te reiken om desinformatie en schadelijke aspecten van sociale media tegen te gaan. ‘Desinformatie wordt ons automatisch voorgeschoteld door het algoritme. En zodra je dergelijke berichten bekeken hebt, schotelt het platform je steeds meer van hetzelfde voor.’

Bovendien blijkt regulering van de inhoud bijzonder moeilijk, aldus Verborgh: ‘De hoeveelheid materiaal waarmee die platformen je bombarderen is gigantisch. Checken of de inhoud daarvan wel feitelijk correct is, wordt bijna onmogelijk. Als je dus de middelen niet aangereikt krijgt om zelf orde in de chaos te scheppen, dan is dat ronduit problematisch.’

‘Wat mij frustreert aan het hele debat is dat bedrijven als Meta en TikTok meer in onze jongeren geloven dan wijzelf’, zucht Verborgh. ‘Wij geloven niet meer dat onze jeugd kritisch kan denken en dus gaan we over tot een ban. Uiteraard richten die bedrijven zich tot jongeren om massaal geld te verdienen, maar tenminste zien ze wel de positieve kracht van de jeugd.’

Afleidingsmanoeuvre 

Onlangs werden Instagram en YouTube voor het eerst aansprakelijk bevonden voor het bijdragen aan de depressie van een Amerikaanse tiener. ‘Die uitspraak werd gevierd als symbolische overwinning, maar het perverse is dat Meta wellicht blij was dat die rechtszaak er gekomen is’, stelt Verborgh.

‘Daardoor zijn de ogen van de wereld gericht op dingen die in het verleden misgelopen zijn, waardoor niemand kijkt naar wat er vandaag gebeurt. Vandaag gaat het om AI en alle wantoestanden die daarmee gepaard gaan. We moeten ervoor zorgen dat we daar niet ook pas jaren na de feiten in actie schieten.’

Jolie beaamt dat. ‘Je ziet bijvoorbeeld dat veel jongeren intensief de My AI-chatbot van Snapchat gebruiken die wordt gepromoot als altijd bereikbare vriend. Maar hoe veilig zijn dergelijke artificiële levensbegeleiders en wat is de impact van het doorgedreven contact met een chatbot? We hebben zo goed als geen zicht wat die chatbots tegen jongeren vertellen. AI-aanbieders doen dat niet uit de goedheid van hun hart, maar om uiteindelijk advertenties en abonnementen te verkopen.’

‘Die modellen praten mensen vaak naar de mond. Hoe gezond is het wel dat je beste vriend je in alles gelijk geeft? Intussen zitten die bedrijven op een berg informatie waar we geen toegang toe krijgen. En wat ze onder druk van de Europese Digital Services Act moeten vrijgeven is lang niet voldoende transparant om stevig onderbouwde lessen uit te kunnen trekken. Het is dus niet alleen van belang om de platformen en hun inhoud te reguleren, maar ook om eindelijk alle nodige data transparant ter beschikking te stellen. Alleen zo kunnen we ervoor zorgen dat sociale media een veilige plek voor elke gebruiker kunnen worden’, aldus Jolie.