Niets dat zo snel miljoenen gebruikers kreeg als ChatGPT. Eindeloos scrollen we op Instagram. Facebook en X bepalen het politieke debat. AI-bedrijven zoals Palantir zitten zelfs aan militaire knoppen.
Als technologie een sneltrein is, dan is het zaak om erop te springen, of verweesd achter te blijven in de oude wereld. Maar die beeldspraak verbergt volgens technologie-onderzoeker Paola Verhaert dat we heel wat invloed kunnen uitoefenen op welke technologie we willen en waartoe ze dient. We moeten zelf de richting bepalen, zegt ze.
‘Als het gaat over mobiliteit, onze begroting of de sociale zekerheid weten we dat we recht hebben op inspraak. Bij technologie lijkt het alsof alles ons overkomt.’
Paola Verhaert
Ze werkt als technologie-onderzoeker en adviseur digitale rechten voor onder andere middenveldorganisaties.
Het is dus niet genoeg om in te zetten op digitale inclusie en iedereen mee te krijgen op de digitale trein.
VERHAERT ¬ ‘Meer dan individuele aanmoedigingen om deel te nemen aan de digitale samenleving, moeten we collectief inspraak verwerven in welke technologieën we uitrollen en hoe. In de samenleving en op de werkvloer. Je hebt geen diploma computerwetenschappen nodig om mee te kunnen beslissen over onze omgang met technologie.’
‘In sommige sectoren, van de industrie tot de zorg, integreren bedrijven AI-toepassingen die het werk zogezegd efficiënter maken. Al sluiten ze soms niet aan op de realiteit van de werkvloer. Het zijn toch net de sociaal werkers of productielijn-operatoren die hun werk het best kennen?'
'Technologie zou bedrijven niet mogen binnenkomen zonder een bewezen meerwaarde voor het werk.'
Paola Verhaert
'Naar hen wordt zelden geluisterd. Zij moeten zich vaak enkel zo snel mogelijk bijscholen. Technologie zou niet mogen binnenkomen zonder een bewezen meerwaarde voor hun werk. Daar ligt een belangrijke opdracht voor vakbonden. Ze kunnen bijvoorbeeld werknemers bevragen over hoe ze staan tegenover technologie die een werkgever wil introduceren.’
‘Niets is maakbaarder dan technologie. Welke opvattingen ingebed worden in AI-systemen, hoe de winsten uit tech-toepassingen verdeeld worden … daar moeten we over kunnen mee beslissen.’
Je blijft op je honger zitten bij politieke partijen omdat ze technologie nauwelijks deel maken van het debat.
VERHAERT ¬ ‘Welke politici maken vandaag een prioriteit van technologie? De ministers bevoegd voor digitalisering, Vanessa Matz (Les Engagés) en Matthias Diependaele (N-VA), hebben voornamelijk een economische kijk. Maar technologie kan even goed sociale of culturele doelen dienen en hoeft geen economische winst na te streven. Dat vergt politieke wil.’
‘De Europese Commissie onder Ursula von der Leyen maakt van AI een Europese prioriteit. Ze zei zelfs dat AI ingebed moet worden in elk aspect van ons dagelijks leven. We mogen vooral niet afhankelijk zijn van Amerikaanse bedrijven, klinkt het. Maar dat zegt weinig over de toekomst die we zelf voor ogen hebben.'
'AI op zich leidt niet tot meer welvaart.'
Paola Verhaert
'We willen de Amerikaanse situatie toch niet klakkeloos in Europa kopiëren? De machtsconcentratie van de tech-giganten is zo groot dat ze de democratie ondermijnt. Ik hoop niet dat we bereid zijn om onze sociale beschermingen of publieke investeringen, zoals in gezondheidszorg, te laten vallen om koste wat kost de zogenaamde AI-race te winnen. Dat doen de Verenigde Staten wel. Toch bekijkt iemand als von der Leyen AI alsof het een doel op zich is.'
'We mogen ons niet laten meeslepen door de metafoor van een race. AI op zich leidt niet tot meer welvaart.’
De Europese Unie probeert tech-giganten wel te reguleren. Zo pakt de Commissie nu TikTok aan omdat het te verslavend is.
VERHAERT ¬ ‘Daar ben ik een groot voorstander van, en gebeurde dankzij de druk van het Europees Parlement. We moeten sociale media voor iedereen veiliger maken. Niet enkel TikTok maakt zich schuldig aan verslavende functies zoals automatisch afspelende filmpjes waardoor je oneindig kunt blijven scrollen.'
'Het nadeel is dat die aanpak reactief blijft. Zo behouden we als maatschappij een achterstand op het tech-aanbod en kunnen we alleen proberen om de schade te verhelpen. Ideaal zou zijn om dat om te keren en tech-bedrijven te vragen eerst de maatschappelijke meerwaarde van hun AI-producten te bewijzen voor ze de markt op komen.’
Paola Verhaert: 'Jongeren zijn niet zozeer verslaafd aan sociale media, maar aan elkaar.' © Sophie Nuytten
Landen zoals Frankrijk, Australië of Spanje experimenteren met een verbod op sociale media tot vijftien of zestien jaar. Wat vind je daarvan?
VERHAERT ¬ ‘Dat klinkt daadkrachtig, maar verraadt vooral hoezeer volwassenen er zelf mee worstelen. Dat is nogal hypocriet. Het is niet zo dat mensen vanaf hun zeventiende plots wel verantwoord met sociale media kunnen omgaan. Trouwens, misschien is dat contra-intuïtief, maar wetenschappelijk onderzoek spreekt de gevreesde schadelijke impact op mentaal welzijn van jongeren grotendeels tegen.’
‘Heel wat jongeren vinden houvast in sociale media. Ze zijn niet zozeer verslaafd aan sociale media, maar aan elkaar. We onderschatten het vermogen van jongeren om zelf mee te beslissen over hun gebruik.’
‘Voor mezelf ging er als tiener een hele wereld open dankzij Netlog of MySpace. Ik heb er vrienden voor het leven aan overgehouden. Ik ben helemaal niet tegen nieuwe technologieën, ik ben er net supernieuwsgierig naar.’
Ondertussen zetten overheden, banken, telecombedrijven of winkels vol in op hun digitale diensten. Soms is het onmogelijk om een mens aan de lijn te krijgen als je een probleem hebt. Hebben we een recht op menselijk contact nodig?
VERHAERT ¬ ‘Onlangs sprak het Grondwettelijk Hof zich uit over de dienstverlening in het Brussels Gewest. Die mag niet enkel digitaal, maar moet ook telefonisch, per post en fysiek gegarandeerd blijven. Een belangrijk precedent, dat hopelijk ook de Vlaamse en federale overheid wakker schudt. Het zou niet slecht zijn om dat niet alleen voor overheidsdiensten, maar voor alle essentiële diensten te verplichten.’
