Na een zwaar verkeersongeval leeft Lisa Temmerman met een hersenletsel. Dat maakt het niet eenvoudig om mee te draaien op de arbeidsmarkt. Lisa verwerkt informatie net wat trager en is sneller vermoeid. Maar dankzij individueel maatwerk kan ze toch drie vijfde werken als HR-medewerker bij afvalexpert Sulo. ‘Het geeft me voldoening om opnieuw aan het werk te zijn’, zegt ze.
Voor haar werk krijgt haar werkgever een loonpremie. Daarnaast kreeg ze begeleiding op de werkvloer. Die financiële compensatie en begeleiding zorgen voor ‘rust in haar hoofd’. ‘Anders zou ik dit tempo niet volhouden.’
Met premies voor ‘individueel maatwerk’ probeert de Vlaamse regering werkgevers te stimuleren personeel aan te werven dat een ‘afstand tot de arbeidsmarkt’ heeft door bijvoorbeeld een fysieke of mentale beperking. Bijkomend kunnen ze nog een begeleidingspremie aanvragen, die evenwel minder ingang vindt. Die premies moeten aanpassingen op de werkvloer toelaten of productiviteitsverlies compenseren. Het systeem telt bijna 12.000 werknemers.
Ongeveer 10.000 mensen staan op de wachtlijst voor aangepast maatwerk.
Daarnaast is er het ‘collectieve maatwerk’, de vroegere beschutte en sociale werkplaatsen. Dat groeide uit tot een niet onbelangrijke sector met meer dan 25.000 werknemers in een 120-tal erkende maatwerkbedrijven.
Vlaams minister van Sociale Economie Hilde Crevits (CD&V) gelooft sterk in het maatwerk. Ze beloofde 1.000 extra plaatsen in het collectief maatwerk tegen het einde van haar legislatuur, in 2029. Tot dusver zijn daar 200 plaatsen van gerealiseerd. Meer nog, ook de federale regering trok 50 miljoen euro uit voor de sociale economie, te verdelen per regio. Daarmee kan Vlaanderen tegen het najaar van 2026 nog eens 666 extra plaatsen creëren.
‘Belangrijke investeringen in budgettair krappe tijden’, zegt de minister. Ze wil inzetten op een ‘betere verbinding met de reguliere economie’, en ‘meer opdrachten naar maatwerkbedrijven’ leiden. ‘Maatwerkbedrijven versterken onze economie en samenleving.’
Mentaliteitswijziging bij werkgevers nodig
Dat er op de arbeidsmarkt nog veel werk is om mensen met een beperking te omarmen, blijkt uit recente cijfers van HR-dienstverlener Acerta. In het geheel maken ze maar 0,22 procent uit van alle werknemers. Minder dan de helft heeft betaald werk, tegenover
77 procent van Vlamingen in het algemeen. Vlaanderen doet het daarin merkelijk slechter dan Brussel en Wallonië.
Individueel maatwerk zou een opstap moeten zijn om de reserves te overwinnen die er bij sommige werkgevers zijn over eventuele aanpassingen of begeleiding, maar er is ook een ‘mentaliteitswijziging’ bij werkgevers nodig, aldus Acerta.
Kloof tussen vraag en aanbod
Daarenboven ziet de Vlaamse regering heil in het maatwerk om langdurig werklozen die hun uitkering verloren, opnieuw te activeren op de arbeidsmarkt. ‘Het is positief om de beperking van de werkloosheidsuitkering in de duur te proberen opvangen’, zegt Stijn Gryp, nationaal secretaris van het ACV, ‘maar de kloof tussen vraag en aanbod is momenteel te groot.’ Ongeveer 10.000 mensen zouden nu al wachten op aangepaste maatwerk.
Niet iedere langdurig werkzoekende komt zomaar in aanmerking voor maatwerk. Dat het maatwerk een hefboom wordt voor de activering van langdurig werklozen of zieken voelt dan ook dubbel voor Dirk Coninckx, die de sector opvolgt voor ACVBIE.
‘Het is goed om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kansen te bieden’, zegt hij, ‘maar we mogen de oorspronkelijke bedoeling van het maatwerk niet vergeten. Wie wel op de reguliere arbeidsmarkt terechtkan, mag kwetsbaardere groepen niet verdringen.’
Guy Verbraeken, directeur van maatwerkbedrijf ODAS in Brugge, ziet de toestroom van langdurig werklozen nog niet. Uit de ‘eerste golf’, mensen die twintig jaar of langer werkloos waren en in januari hun uitkering verloren, kwamen in West-Vlaanderen slechts zeventien mensen in maatwerkbedrijven terecht. ‘Dat is voor ons uitgedraaid op een sisser’, zegt Verbraeken. ‘Nochtans staan wij klaar om die mensen op te vangen.’
Geen gewone werkplaats
‘Steeds meer werkgevers benaderen collectief maatwerk als een reguliere arbeidsplaats’, ziet Coninckx verder. Hij herinnert zich het geval van een werkgever die, nadat een buslijn afgeschaft werd, geen rekening wilde houden met de moeilijkere verplaatsing voor zijn maatwerkers en hen tot verplicht verlof dwong of loon voor onwettige afwezigheden inhield.
Het is met andere woorden zoeken naar het juiste evenwicht. Er is een duurzaam pad naar een groter aanbod collectief en individueel maatwerk nodig, besluit Stijn Gryp, net als een sterkere inzet op begeleiding op de werkvloer. ‘Maar de sociale ingesteldheid van werkgevers moet voorop blijven staan.’
Begleiding cruciaal voor duurzaam succes
‘We kijken niet alleen naar de medewerker, maar naar het hele team’
De begeleiding op de werkvloer maakt een groot verschil voor de integratie op de werkvloer. Patrick Naulaerts van Vokans vzw helpt om
prioriteiten te stellen of helder te communiceren. ‘We kijken niet alleen naar de medewerker, maar ook naar het team errond’, zegt hij. ‘Werkbaar werk ontstaat wanneer iedereen begrijpt wat iemand nodig heeft.’
Minder dan vijftien procent van de werkgevers met een loonpremie voor individueel maatwerk, krijgt ook een begeleidingspremie. ‘Dat is zonde, want uit onderzoek weten we dat die begeleiding cruciaal is om de tewerkstelling duurzaam te maken’, weet nationaal secretaris van het ACV Stijn Gryp.
‘Bovendien zijn werkgevers niet altijd transparant over waarvoor ze de loonpremie precies aanwenden. Gebruiken ze het om mensen aan te werven en aanpassingen te doen aan de werkvloer? Het is niet helemaal duidelijk in hoeverre de premies voor individueel maatwerk leiden tot duurzaam werk.’
Met name het hoge aandeel uitzendkantoren – per definitie voor tijdelijk werk – dat een loonpremie ontvangt voor individueel maatwerk (8 procent van het totaal aantal premies) baart de vakbond zorgen. ‘Mensen weten vaak niet dat ze recht hebben op maatwerk, met premies voor de werkgever. Daar is werk aan’, besluit Stijn Gryp.
