‘Stilzwijgend wordt verwacht dat je langer blijft. Niet expliciet verplicht maar iedereen weet dat het moet.' ‘Je ziet rondom je mensen afhaken. Dat zet je zelf ook aan het denken: hoe lang hou ik dit nog vol?’ ‘Je blijft werken als je ziek bent, omdat je weet dat je collega’s anders nog meer moeten doen.’
Het is maar een greep uit de uitspraken in een bevraging bij 5.000 werknemers van ACV Puls. Ze tonen wat leeft in de zorgsector. Werknemers zijn uitgeput, maar doen door omdat het moet. Voor veel werknemers in de zorgsector is een wekelijkse portie overuren geen uitzonderlijke situatie, maar deel van de job geworden.
‘Zolang overuren onzichtbaar blijven, lijkt het systeem te werken. Maar in werkelijkheid draait het op werknemers die blijven bijspringen.’
Michael Vandenbroucke, ACV Puls
ACV Puls nam de bevraging naar overuren dit voorjaar af in de zorg- en welzijnssectoren: de gezinszorg, gehandicaptenzorg, jeugdhulp, algemeen welzijnswerk, ouderenzorg, ziekenhuizen, revalidatiecentra, thuisverpleging, kinderopvang en geestelijke gezondheidszorg.
De resultaten maken zichtbaar wat op de werkvloer al lang duidelijk is: de sector draait niet op extra middelen of extra personeel, maar op mensen telkens weer een tandje bijsteken.
Problematisch, benadrukt Michael Vandenbroucke, vakbondsverantwoordelijke van ACV Puls non-profit: ‘Zolang overuren onzichtbaar blijven, lijkt het systeem te werken. Maar in werkelijkheid draait het op werknemers die blijven bijspringen.’
‘Ik klop overuren om mijn werk rond te kunnen krijgen’
Jana (25) werkt al drie jaar als voltijds als verpleegkundige op de afdeling neurologie
‘Dit is een roeping voor mij. Maar de werkdruk is enorm. In het begin ervaarde ik dat niet zo sterk, maar de laatste tijd valt het me steeds meer op.'
'Er zijn meer afwezigen, mensen die uitvallen, door zwangerschap of omwille van fysieke klachten zoals rug- en spierpijn. Maar wie uitvalt, wordt vaak niet vervangen. Dan moeten wij het opvangen of mobiele ploegen die ons ondersteunen.'
‘Dat je soms geen tijd meer hebt voor een klein babbeltje met een patiënt, valt me het zwaarst.’
'We staan met drie of vier verpleegkundigen op een gang, elk goed voor zo’n tien patiënten. Als er dan een acuut geval bijkomt, zoals een beroerte, terwijl er nog dertig andere patiënten op je afdeling liggen, dan klop je overuren. Niet omdat het moet, maar omdat je je werk wil afkrijgen. Naar huis gaan bij een acuut geval, dat komt niet in ons op.’
‘Per week is dat al snel twee uur extra. Op een maand tijd bouw ik makkelijk een volledige dag aan overuren op. Ik heb ondertussen een grote pot overuren, die ik dan maar geleidelijk probeer op te nemen.’
‘Het gevoel dat de warme zorg voor je patiënten onder druk komt te staan, valt me het zwaarst. Dat je soms geen tijd meer hebt voor een klein babbeltje met een patiënt, voelt niet goed. Dat is voor mij het echte kantelpunt.’
Geen individuele keuze
Die overuren zijn zelden een vrije keuze. Slechts een minderheid van de werknemers zegt vrijwillig langer te blijven. Bijna een op de vijf bouwt gemiddeld meer dan 10 overuren op per maand. Bijna een op de drie kan ze meestal niet of nooit tijdig recupereren. Wie ze wél kan opnemen, mag daar niet altijd zelf over beslissen.
Meer dan de helft van het zorgpersoneel gaat regelmatig werken terwijl ze eigenlijk ziek zijn, om collega’s te ontlasten.
Bovendien wijzigt de planning vaak last minute. Een op de vijf respondenten moet wekelijks op het laatste moment inspringen. Meer dan 60 procent doet dat maandelijks. Dat maakt van werk en privé een heuse puzzel die steeds moelijker te leggen valt. Werknemers geven aan geregeld afspraken met familie of vrienden te moeten schrappen.
Die structurele overbelasting laat sporen na. Meer dan een op de drie respondenten voelt zich vaak of altijd uitgeput, en een even grote groep krijgt onvoldoende tijd om te herstellen tussen twee werkdagen. Meer dan de helft gaat zelfs regelmatig werken terwijl ze eigenlijk ziek zijn, om collega’s te ontlasten.
Minder geduld
Die enorme druk op het personeel zet de kwaliteit van zorg voor patiënten en bewoners onder druk. ‘Ik merk dat ik minder geduld heb en minder aandacht kan geven aan de bewoners', klinkt het. ‘Dat voelt echt niet goed.’ Een op de vijf werknemers zegt dat overuren regelmatig een negatieve impact hebben op de zorg die ze kunnen bieden.
De cijfers tonen hoe de sector verder afglijdt in een neerwaartse spiraal. Twee derde van de werknemers geeft aan vandaag meer te werken dan enkele jaren geleden. Meer dan vier op de tien overweegt zelfs de sector te verlaten of twijfelt er sterk over.
Enkele opvallende cijfers
- Meer dan 1 op de 3 werknemers doet wekelijks overuren
- Bijna 1 op de 5 doet gemiddeld meer dan 10 overuren per maand
- 1 op de 5 moet wekelijks op het laatste moment inspringen
- Meer dan 1 op de 3 voelt zich vaak of altijd uitgeput
- Meer dan de helft gaat regelmatig werken terwijl ze ziek zijn
- 1 op de 5 zegt dat overuren regelmatig de zorgkwaliteit negatief beïnvloeden
- Meer dan 4 op de 10 overweegt de sector te verlaten of twijfelt
Bij jonge werknemers, dan vooral de groep tussen 26 en 35 jaar, liggen die cijfers nog een stuk hoger. Jonge werknemers combineren de hoogste overurenlast met de hoogste graad van uitputting en de sterkste uitstroomintentie.
‘Dat is opvallend en zorgwekkend’, reageert Olivier Rémy, algemeen coördinator ACV Puls non-profit. ‘Net in de groepen die de toekomst van de sector moeten dragen, is de druk vandaag het grootst.’
‘Net in de groepen die de toekomst van de sector moeten dragen, is de druk vandaag het grootst.’
Olivier Rémy, ACV Puls
Ook tussen sectoren en functies lopen de verschillen op. In de thuisverpleging liggen de overuren ver boven het gemiddelde. In de kinderopvang is vooral de uitstroomintentie erg hoog, en in de ouderenzorg gaan hoge uitputting en beperkt herstel hand in hand.
Directe zorgfuncties, zoals verzorgenden en verpleegkundigen, scoren het zwaarst, al blijkt ook bij stafmedewerkers het aantal wekelijkse overuren opvallend hoog.
Opvoeder Melissa (43) zag de druk in de jeugdzorg sterk toenemen
Melissa werkt als opvoeder in een leefgroep voor jongens van 13 tot 21 jaar met gedrags- en emotionele stoornissen
‘De problematieken van onze doelgroep worden complexer, en tegelijk lijkt onze doelgroep niet aantrekkelijk genoeg om mensen aan te trekken. We vinden moeilijk vervangingen. Wie start, kiest vaak vrij snel voor iets anders.’
‘Het gebrek aan vervangingen betekent voor ons veel schuiven in uurroosters. Vooral last minute wissels vallen me steeds zwaarder op persoonlijk vlak. Je gezin moet zich in zulke situaties steeds weer aanpassen aan je werk.’
‘Waar het voor mij dan ook persoonlijk het meest knelt, is de combinatie werk-privé. Werken in shiften vraagt sowieso al veel flexibiliteit , tel daarbij nog alle wissels en extra’s die er bovenop komen. Dat vraagt soms veel. Toch denk ik in geen geval aan stoppen, daarvoor doe ik deze job te graag.’
Begroting
Voor ACV Puls tonen de cijfers ondubbelzinnig aan dat het huidige model onhoudbaar is. Tegelijk vreest ACV Puls dat de huidige beleidskeuzes de druk net zullen doen toenemen.
‘Zorg en welzijn draaien vandaag op het buitengewone engagement van werknemers', zegt Michael Vandenbroucke. ‘Maar dat is geen structurele oplossing. Wie nu nog meer inzet op flexibiliteit en langere werktijden, vergroot de druk in plaats van ze te verlichten.’
ACV Puls roept de regering op om bij de begrotingsopmaak voor 2027 resoluut te kiezen voor meer personeel en sterkere personeelsnormen, voor werkbare jobs en geen eindeloos rekbare flexibiliteit.
