Ik neem graag een korte duik in de geschiedenis, en meer bepaald naar 1891, het jaar waarin paus Leo XIII zijn beroemde encycliek Rerum Novarum schreef.
Door de opkomst van de industrie, vanaf het einde van de 18de eeuw, veranderde Europa in een razend tempo. De ontwikkeling van de textielindustrie, steenkoolindustrie, staalindustrie, stoommachines, chemie en elektriciteit bracht grote economische groei, maar ook enorme sociale ongelijkheid met zich mee. Heel wat arbeiders vonden wel werk in fabrieken, maar werden tegelijk slachtoffer van extreme uitbuiting.
Niet verwonderlijk dat de sociale onrust groeide.
Paus Leo XIII wilde niet zwijgzaam toekijken en schreef daarom de encycliek: over nieuwe dingen. Hij zag een nieuwe samenleving voor zich en hij zag ook de weg daarnaartoe. Het document legde de basis voor wat we vandaag kennen als de sociale leer van de Kerk en stelde dat de Kerk dus niet alleen over spirituele zaken iets te zeggen mag hebben, maar evenzeer een morele stem én rol heeft in sociale rechtvaardigheid. Dat was nieuw. Dat was ongezien. Het was een keerpunt.
Heel wat historische verworvenheden staan vandaag onder druk en er komen nieuwe vraagstukken bij: zoals de prijs die we bereid zijn te betalen voor de ontwikkeling van nieuwe technologieën.
Wat maakte de tekst dan zo bijzonder? De lezer en toehoorder kregen een ondubbelzinnige nieuwe kijk op de samenleving waarbij onrechtvaardigheid en ongelijkheid structureel moesten worden aangepakt en niet langer op basis van liefdadigheid. Op de fundamenten van deze encycliek kwam de christelijke arbeidersbeweging tot ontplooiing – zowel hier als elders. In 1921 werd het Algemeen Christen Werkersverbond in België gesticht. Het bracht vakbonden, mutualiteiten, coöperatieve werken, vrouwen- en jeugdbewegingen samen tot één beweging.
Deepfakes
Waarom blijven we een tekst van meer dan honderd jaar oud gedenken? Zijn de uitgangspunten van de encycliek, denk aan recht op eigendom, recht op loon, waardigheid van arbeid, recht op organisatie en solidariteit met kwetsbare groepen, dan geen vanzelfsprekendheid vandaag?
Jammer genoeg niet. Sociale rechten vragen om onderhoud, regelmatige toetsing en bijschaving in onze snel veranderende wereld. De uitdagingen zijn immens. Heel wat historische verworvenheden staan vandaag onder druk en er komen nieuwe vraagstukken bij: zoals de prijs die we bereid zijn te betalen voor de ontwikkeling van heel wat nieuwe technologieën.
Wat bedoel ik daarmee? De komst van het internet is een vloek en een zegen tegelijk. Het internet heeft in een mum van tijd de hele wereld aan elkaar verbonden. Van bedrijven tot diensten, mensen, gemeenschappen en ideologieën. Daar kun je natuurlijk niet echt iets op tegen hebben, noch tegen het comfort van makkelijk en snel via apps geld kunnen overschrijven, een afspraak bij de tandarts vastleggen, je geneeskundige voorschriften nakijken, noem maar op. De komst van AI schakelt dit alles meteen enkele versnellingen hoger. Maar welke prijs zijn we bereid hiervoor te betalen?
Accepteren we het maar dat je bij telefonische aangifte van ziekte of een ongeval niet je verzekeraar, maar een computerstem aan de lijn krijgt? Willen we echt een samenleving waarin onze jongeren door overmatig gsm-gebruik overprikkeld en doodmoe in de klas liggen?
Online haat en cyberpesten, waar grof taalgebruik en verwijten van sociale media asociale media maken. Deepfakes die levens verwoesten, fake news dat nauwelijks van echt te onderscheiden is en aantoonbaar onze democratie ondermijnt, vaak gericht gestuurd door buitenlandse of extremistische groepen, ronduit gevaarlijke gezondheidsclaims tegen bijvoorbeeld het smeren van zonnebrandolie ... Wanneer roepen wij onszelf en elkaar een halt toe in plaats van het alsmaar stijgende menselijke prijskaartje te blijven betalen?
Want de tech-miljardairs, zij lachen met ons. Zij cashen op onze naïviteit. Zij weigeren hun verantwoordelijkheid te nemen en doortastende maatregelen te nemen. Die ondermijnen immers hun winstmodel. Zolang wij in België en in Europa onze tanden niet laten zien met strengere regels en een rechtvaardige fiscale bijdrage van deze grootverdieners, doen zij gewoon verder.
Porsche
Onze samenleving moet niet rennen, springen, vliegen, duiken, vallen, opstaan en weer doorgaan. We hebben veel meer baat bij vertragen, vaker durven twijfelen, vaker versoberen, verbinden en weer vaker offline gaan. Dat geeft ons ruimte om stil te staan bij wat er echt toe doet, wat ons echt verbindt.
Als beweging staan we voor sociaal, rechtvaardig en duurzaam beleid. Als we dan vandaag kijken naar de keuzes die gemaakt worden voor de noodzakelijke orde op onze staatsfinanciën, stellen we vast dat ze nogal eenzijdig gericht zijn op zieken, werkzoekenden, gepensioneerden.
De sterkste schouders worden vandaag nog steeds te veel ontzien.
De komende weken moeten nog meerdere miljarden gezocht worden. Ik heb veel respect voor politici die deze oefening met het nodige sérieux aanpakken, maar weet goed dat wij hen zullen afrekenen op het feit of deze keuzes sociaal en rechtvaardig zijn, met een eerlijke verdeling van de lasten. De sterkste schouders worden vandaag nog steeds te veel ontzien. Er werd recent gesproken over mensen met een Porsche op de oprit in een rijke straat in Antwerpen die zouden profiteren van een verhoogde tegemoetkoming.
Wil N-VA hier nu ineens de sterke schouders treffen? Natuurlijk niet. Vergis u niet, men spreekt over de rijke profiteur met een Porsche, maar stelt dan maatregelen voor die de meest kwetsbaren treffen die de verhoogde tegemoetkoming wel degelijk nodig hebben om niet in armoede te verzeilen. Als we dan voorstellen om een echte vermogenstoets in te voeren, blijft het stil. Dan is een verklaring op eer meer dan voldoende in de strijd tegen het profitariaat.
Onze ziekenfondsen, vakbonden en de sociaal-culturele sector worden aangevallen in sneltempo, desnoods met halve waarheden en hele leugens. Voor sommige partijen moet het middenveld eraan.
Wie wil men dan wel treffen? Kwetsbare mensen én de organisaties die voor hen opkomen. Onze ziekenfondsen, vakbonden en de sociaal-culturele sector worden aangevallen in sneltempo, desnoods met halve waarheden en hele leugens. Voor sommige partijen moet het middenveld eraan. Weet dat die aanval rechtstreeks gericht is op de duizenden vrijwilligers die zich in onze en vele andere organisaties dagelijks inzetten voor een warme samenleving.
Ik daarentegen wil deze mensen niet aanvallen. Ik koester hun inzet en engagement. Zij maken onze beweging, en de samenleving tot wat ze is.
Daarom is het zo pijnlijk dat wat goed en zorgzaam is, wat historisch opgebouwd is na de pauselijke encycliek van Rerum Novarum en verworven werd door solidariteit in actie, steeds explicieter verdacht wordt gemaakt om het, eens de woede voldoende is aangewakkerd, fijntjes te ontmantelen voor een etatisering of privatisering.
Als het is om zorg te dragen voor onze sociale zekerheid, ook voor de uitgaven en de inkomsten, met eerlijke bijdragen, ook op flexibele arbeid, dan kunnen partijen op ons en onze organisaties rekenen om aan tafel te gaan. Als het is om sociale bescherming af te breken en over te laten aan de markt of de staat dan gaan we daartegen in, schouder aan schouder met wie dat verhaal met ons deelt in de samenleving en de politiek.
‘Luilakken, profiteurs, illegalen’
Maar ik wil niet alleen de beleidsmakers appelleren. Ik doe ook een appel aan de maatschappij, aan ons allemaal dus. Die oproep is een oproep tot fatsoen en hoffelijkheid. Democratieën staan wereldwijd onder druk, autoritaire regimes winnen terrein. Het wereldnieuws wordt bijna dagelijks beheerst door enkele wereldleiders, totaal verblind door expansiedrang en machtswellust.
Ze leiden wel, maar rijden voor eigen rekening en op zo’n manier dat velen graag meeliften. Fatsoen, hoffelijkheid en decorum hebben ze vervangen door blaffen en straffen, vergelding, haatspraak en polarisatie. Wie wordt daar beter van? Dat zijn alvast niet de mensen die pech gehad hebben in hun leven, die niet dezelfde kansen kregen of door pech hun kansen verloren. Ik heb het over mensen op de vlucht, ik heb het over hen wiens levens overhoopgehaald werd door een langdurige ziekte of werkloosheid. Mensen die graag willen werken en bijdragen, maar die niet geloofd worden als ze zeggen dat ze proberen, maar er niet in slagen.
Luilakken, profiteurs, illegalen of zelfs transmigranten vergelijken met de ‘Hunnen’ van weleer? Accepteren we echt dat we elkaar ontmenselijken via woordgebruik?
Ik, en velen samen met mij, heb genoeg van dat stigmatiserend narratief. Luilakken, profiteurs, illegalen of zelfs transmigranten vergelijken met de ‘Hunnen’ van weleer? Accepteren we echt dat we elkaar ontmenselijken via woordgebruik? Maar ook goedbedoeld wordt soms gesproken over ‘niet-toeleidbaren’ of over ‘mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt’.
Willen we het eens omdraaien? Is het niet vaak de arbeidsmarkt met een grote afstand tot vele arbeidskrachten? Woorden doen ertoe. Ze bepalen hoe we naar elkaar kijken. Ze bepalen wie meetelt en wie niet.
Integriteit
Bij beweging.net zien we onze buren, ons dorp of stad, onze gemeenschap. Daar zien we ons samenlevingsmodel, onze rechtsstaat en koesteren we onze democratie. We doen dat, kort gezegd, door te blijven werken aan rechtvaardige oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Door telkens opnieuw keuzes te maken voor de toekomst. Door druk uit te oefenen op het beleid, concrete voorstellen van alternatieven mee aan tafel te brengen – en als we niet aan tafel mogen, om ze via acties en pancartes duidelijk te maken.
Sowieso doen we dat hoffelijk en met fatsoen. Van mening verschillen, dat kan ook zonder op de man of vrouw te spelen. Dat is mijn oproep aan al onze beleidsmakers in het publieke debat. Zij hebben een voorbeeldfunctie. We kiezen voor een politiek gedreven door het algemeen belang en door mensenrechten, met een gezond evenwicht tussen rechten en plichten. We kiezen voor politici die vanuit integriteit en met respect voor elkaar én elkaars verschillen en respect voor onze planeet ons land willen besturen.
We kiezen ook voor politici die de kaart van de vrede blijven trekken, die niet wegkijken van de vele gruwelijke gewapende conflicten – meer dan honderd op dit eigenste moment, over de ganse wereld. Want vrede is de basis van alles. We steunen politici die mensenrechten en internationaal recht niet ondergeschikt maken aan geopolitieke krachtmetingen. Jammer genoeg zijn vandaag heel wat wereldleiders niet langer overtuigd dat mensenrechten belangrijk zijn. Daarom moeten we niet bang zijn om hen ook economisch te treffen en pleit ik ervoor om het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Israël eindelijk op te schorten. Vandaag nog liever dan morgen.
Rerum Novarum is geen museumstuk. Het is een levend kompas. Het inspireert ons dagelijks om blijvend te zien, te oordelen en te handelen. Ik weiger ons in het verdomhoekje te laten drukken. We zijn er trots op dat we, samen met onze partners, als grootste middenveldorganisatie van dit land, mee vorm geven aan de samenleving.
Deze tekst is een bewerking van de speech die Julie Hendrickx Devos gaf op Rerum Novarum, 15 mei 2026.
