Dat jongetje was Frans Jeruzalski, later dokter Fred Kader. Hij is een van de centrale figuren in de gelauwerde VRT-podcast De kunst van het verdwijnen waarmee theatermaker Bart Van Nuffelen ondertussen een half miljoen luisteraars bereikte. Er verscheen net een tweede seizoen. Met 8 mei in zicht – de dag van de overwinning op nazi-Duitsland – praten we met Van Nuffelen over collaboratie, kleine heldendaden en wat die herinnering ons vandaag nog te zeggen heeft. ‘Als je echt goed kijkt, is niks wit of zwart. Ook onze eigen geschiedenis niet.’
Beschouw je Antwerpen-Centraal nog louter als een station?
Van Nuffelen ¬ ‘Absoluut niet. Toen ik dat verhaal ontdekte – honderden Joodse mensen samengedreven rond het station, afgegrendeld door Antwerpse politiemannen, een kind dat wegloopt terwijl zijn mama wordt weggevoerd – hield me dat maanden bezig. Nu zie ik overal in de wijk waar ik al jaren woon de lagen geschiedenis op elkaar liggen.’
© Johannes Vande Voorde
Je bouwde tijdens het maken van de podcasts een innige band op met de gepensioneerde kinderarts Fred Kader, zoals Frans zijn naam later zou veranderen. Hij overleed tijdens het maken van het tweede seizoen. Wat heeft hij jou meegegeven in die periode?
Van Nuffelen ¬ ‘Het lijkt alsof Fred mij vraagt om de daders te zoeken, maar eigenlijk vraagt hij iets anders: kijk naar het goede. Zie hoe kleine daden van verzet en recht het verschil maken. In onze laatste gesprekken begreep ik pas hoe hij, ondanks alles, overeind was gebleven. En hoe met zijn vrouw Sarah pas laat nog een enorme liefde in zijn leven kwam. Terwijl ik die reeks maakte, wandelde ook in mijn leven een liefde binnen. Ik móést dat in de podcast vertellen, hoe ongebruikelijk mijn collega-makers dat ook vonden. Dat is de rechtstreekse erfenis van Fred: hoe je haat en onrecht omzet in een boodschap van liefde.’
Het valt op hoeveel vrouwen de reeks dragen: Nicole, Suzanne, de verzorgsters in het weeshuis, ook Freds eigen moeder.
Van Nuffelen ¬ ‘Geen toeval. Als ik een gemene deler zoek tussen al die mensen, dan is het een soepelheid in het omgaan met de waanzin van het leven. Na elke onnoemelijke tegenslag opnieuw kiezen voor hoop in plaats van wrok. Nicole – een schattige, oudere vrouw met een handicap, maar ongelofelijk sterk – heeft tientallen vergaderingen gehad om één minuscuul herdenkingsplakkaatje te krijgen aan Good Engels (het Antwerpse weeshuis waar Fred als kleuter werd opgevangen, red.). Zij toont met zo’n onnozel, idioot plakkaatje heel menselijk hoe groot dat kleine is.’
‘Als ik een gemene deler zoek tussen al die mensen, dan is het een soepelheid in het omgaan met de waanzin van het leven. Na elke onnoemelijke tegenslag opnieuw kiezen voor hoop in plaats van wrok.’
Bart Van Nuffelen
‘En Suzanne: zes dagen nadat haar kleindochter Luna en haar Malinese au pair Oulematou op straat werden afgeknald door Hans Van Themsche, vindt zij de menselijkheid om op de begrafenis te zeggen dat er heel veel liefde nodig is om zoveel haat in evenwicht te brengen. Die zin is eigenlijk de samenvatting van de hele reeks.’
In seizoen twee stuit je ook op Miel de Jodenpakker, een Antwerpenaar die er mee voor zorgde dat zoveel Joden werden weggevoerd en uitgemoord. Louter een gruwelijke herinnering aan een donker verleden?
Van Nuffelen ¬ ‘Er bestaat een interview met die man, en wat hij over de Joden zegt is copy-paste van wat ik sinds de opkomst van het Vlaams Belang hoor over mensen met een migratieachtergrond: ze blijven te lang, ze werken niet, ze pakken ons werk af …’
‘Het zit dus in ons. Dat is het choquerende. Een deel van ons is zo teleurgesteld, zo manipuleerbaar, zo achtergesteld, dat dat soort ideeën in onze parlée terechtkomen. Komt er een regime dat ze faciliteert en aanmoedigt, dan zitten we plots met potentiële moordenaars onder ons. Miel was ook iemand die niet mee kon, geen geluk had, slechtgezind werd. Dat maakt de noodzaak
onze democratie te verdedigen ontzettend groot.’
De laatste directe getuigen verdwijnen stilaan. Voelt dat als verlies?
Van Nuffelen ¬ ‘Heel sterk. Fred is weg, Nicole en Suzanne zijn dames op leeftijd. De verhalen komen letterlijk verder in de tijd te liggen, ze worden abstracter. Democratie is voor mijn generatie een vanzelfsprekendheid geworden. Ondertussen lijken we de laatste vijf, misschien tien jaar in een tegenopstoot te leven. Ik kon mij een paar jaar geleden niet voorstellen dat we ooit terug in oorlog zouden belanden, dat ik op donkere nachten bang zou zijn dat mijn eigen jongens naar het leger moeten, dat een gek als Trump president kan worden. Nooit meer? Het lijkt alsof de termijn waarin we dat allemaal wisten simpelweg verstreken is.’
‘Ik kon mij een paar jaar geleden niet voorstellen dat we ooit terug in oorlog zouden belanden, dat ik op donkere nachten bang zou zijn dat mijn eigen jongens naar het leger moeten, dat een gek als Trump president kan worden.’
Bart Van Nuffelen
‘Finaal het sterke geslacht.’ Maak van 8 mei weer een feestdag
Nicole vocht jarenlang voor een herdenkingsplaatje aan een voormalig Antwerps weeshuis. Suzanne riep op tot liefde, amper enkele dagen nadat haar tweejarige kleindochter werd vermoord bij een racistische aanslag. De verzorgsters in Wezembeek-Oppem loodsten tientallen Joodse weeskinderen met gevaar voor eigen leven door de oorlog. Hun vastberadenheid laat zien waar de 8 meicoalitie dit jaar de nadruk op legt: vrouwen in verzet. ‘Zij zijn finaal het sterke geslacht, dat soms helderder ziet wat er moet gebeuren. En doorzet’, vat podcastmaker Bart Van Nuffelen samen.
Op 8 mei 1945 capituleerde nazi-Duitsland. Tot 1974 was die datum in België een officiële feestdag. Daarna werd ze om budgettaire redenen geschrapt, terwijl ze in Frankrijk en elders bleef behouden. Maar sinds 2022 ijvert de 8 meicoalitie om er opnieuw een feestdag van te maken. Naast het pleidooi voor herdenking richt ze zich op herinneringseducatie en op het weerwerk tegen de opkomst van extreemrechts. Op 8 mei vinden in heel het land activiteiten plaats. Op zondag 10 mei is er de jaarlijkse herdenking aan Fort Breendonk.
Vlaanderen kwam decennialang zijn eigen oorlogsverleden liever niet onder ogen. Ook nu blijft het nogal stil. Nochtans ontplofte er recent een bom aan de synagoge in Luik en spreekt Unia van historisch hoge antisemitismecijfers.
Van Nuffelen ¬ ‘In Vlaanderen zijn we erin geslaagd onze eigen oorlogsgeschiedenis te verwringen, zelfs te falsificeren. Vraag aan de grote meerderheid wie onze verzetshelden zijn: wij kennen die niet, terwijl ze die in Nederland en de andere buurlanden perfect kunnen opnoemen. Dat we nu pas straatnamen van collaborateurs aan het veranderen zijn, zegt eigenlijk alles.’
‘Vraag aan de grote meerderheid wie onze verzetshelden zijn: wij kennen die niet, terwijl ze die in Nederland en de andere buurlanden perfect kunnen opnoemen.’
Bart Van Nuffelen
‘Net wanneer die herinnering vervaagt, gebeurt het opnieuw voor onze ogen. Terwijl wij dat oorlogsverhaal aan het vertellen waren in de podcast, brak in Israël een mensonterend conflict uit. Je kunt niet over het ene spreken en over het andere zwijgen. Op die manier werd onze podcast ook een waarschuwing. We moeten als zwijgende meerderheid heel voorzichtig omgaan met wat zich nu opnieuw opbouwt.’
© Johannes Vande Voorde
Wat houdt het kwaad dan tegen?
Van Nuffelen ¬ ‘In kringen van het middenveld, zoals vakbonden, burgerorganisaties, cultuursector, zit onwaarschijnlijk veel kracht. Er is een grote, zwijgende middengroep, maar met de macht van het getal. Als gesubsidieerd theatergezelschap (MartHa!tentatief, red.) is het ons deel in die deal om de verhalen als dat van Fred op te delven en zo meeslepend mogelijk te vertellen. En de rest: blijven spreken, blijven nadenken, blijven handelen, elke dag aardig zijn op straat. Dat klinkt klein, maar het maakt een verschil.’
‘Mensen mailen mij dat ze stilgevallen waren in: ik kan toch niks doen, maar dat onze podcast hen daaruit heeft getrokken. Na de eerste reeks waren we er echt van overtuigd dat het verhaal helemaal verteld was. Maar Nicole meldde zich spontaan, Suzanne schreef die ongelooflijke brief, Fred gaf mij in zijn Amerikaans bejaardentehuis die opdracht. Eigenlijk hebben vooral zij beslist dat die tweede reeks er moest komen. Verzet is klein, menselijk, hardnekkig. En het werkt. Dat neem ik vooral mee uit het maken van De kunst van het verdwijnen.’
Beluister De kunst van het verdwijnen op VRT MAX of via je favoriete podcastapp.
