De gevangenis met wellicht de slechtste reputatie op vlak van overbevolking is de gevangenis van Antwerpen. Daar leidde de structurele overbevolking vorig jaar nog tot de extreme foltering van een gedetineerde. Directeur An Janssens trekt nochtans al jaren aan de alarmbel.
An Janssens
• Leidt al meer dan 20 jaar de Antwerpse gevangenis
• Nam deel aan diverse televisieprogramma’s, zoals De Slimste Mens ter Wereld en Expeditie Patagonië, om zo meer aandacht te krijgen voor de situatie in de gevangenissen
Dat extra miljard was uitstekend nieuws voor u?
An Janssens ¬ ‘Uiteraard, maar het blijft dubbel. Justitie wordt al jaren minder toebedeeld in vergelijking met andere departementen, terwijl politici steeds vaker benadrukken hoe belangrijk veiligheid voor hen is. Dat er nu een substantiële som vrijgemaakt is, lost onze problemen van vandaag niet meteen op. Het zal nog een tijd duren voordat we het effect van die extra centen zien.’
Twee maanden geleden moesten in Antwerpen maar liefst 70 gevangenen noodgedwongen op een matras op de grond slapen. Hoe is de situatie vandaag?
Janssens ¬ ‘Dat is nog altijd zo. We voelen de druk overal in ons land stijgen. Nationaal zitten we aan zo’n 550 grondslapers, terwijl dat er een paar maanden geleden nog ‘maar’ 300 waren. Die situatie wordt onhoudbaar.’
‘Gevangenissen zijn nu de vuilbak van de samenleving, in plaats van een nuttige instelling die iets waardevols kan betekenen’
An Janssens
Welke oplossingen op de korte termijn ziet u concreet?
Janssens ¬ ‘Vervroegde vrijlating, genademaatregelen of verlengd penitentiair verlof zijn maatregelen die snel een grote groep gedetineerden uit de gevangenissen laten, met een zo beperkt mogelijk risico. Uiteraard pleit ik hier niet om de zware profielen vrij te laten. Alleen wie geen bedreiging voor de samenleving of openbare veiligheid vormt. Tegelijk moet er aan structurele langetermijnoplossingen gewerkt worden.’
Dat staat haaks op de alsmaar luidere roep om criminelen zwaarder te straffen.
Janssens ¬ ‘Dat is de kern van het probleem. Mensen lijken ervan overtuigd dat de samenleving veiliger wordt bij strengere straffen. Maar dat klopt niet. Kijk naar de Verenigde Staten. Er zijn nergens zulke zware straffen als daar, en toch kampt het land met torenhoge criminaliteitscijfers. Mensen strenger straffen door hen langer in oude, overbevolkte gevangenissen te steken, zonder grondig met hen de slag te gaan, voorkomt allesbehalve dat zij hervallen.’
‘We moeten niet proberen om het warm water opnieuw uit te vinden. Er zijn veel landen die andere modellen gebruiken en waar je de resultaten ziet. Met detentie op maat, op basis van de ernst van de feiten, en met voldoende begeleiding – zowel tijdens als na de gevangenisstraf – is de kans op herval kleiner en zijn de criminaliteitscijfers beter. Daar moeten we lessen uit trekken.’
© Maarten De Bouw
‘Er gebeuren aan de andere kant heus wel goede dingen. Zo zijn er detentiehuizen gekomen, waarbij bepaalde gedetineerden in kleinere groepen en met meer vrijheid samenleven. Maar die evolutie gaat te traag. Langs de ene kant heeft men beslist dat alle gevangenisstraffen opnieuw uitgevoerd moeten worden, als politiek statement (door voormalig minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open Vld), red.), terwijl anderzijds initiatieven die effectief het verschil op lange termijn maken veel te lang aanslepen.’
Waarom is er ondanks alle wetenschappelijke bewijzen geen degelijke begeleiding en opvolging van gedetineerden?
Janssens ¬ ‘Ook dat is te wijten aan de overbevolking. We zitten al zo lang in crisismodus, met enkel ruimte om het hoogstnodige te doen. Er is hier plaats en personeel voor 560 gedetineerden. We hebben er meer dan 700. Uiteraard is er dan geen kwalitatieve begeleiding mogelijk.’
‘Intussen worden wij gedwongen om maar mensen te blijven opnemen, of we nu plaats en personeel hebben of niet. Bovendien heeft het capaciteitstekort in forensisch psychiatrische centra of in gesloten opvangcentra voor personen zonder wettig verblijf rechtstreekse gevolgen voor de gevangenissen. Is er daar geen plaats? Dan sturen ze die mensen door naar ons. Dat is een van onze grootste frustraties, want die mensen horen hier niet thuis. Zo voel je je na verloop van tijd als de vuilbak van de samenleving, in plaats van een nuttige instelling die wel degelijk iets waardevols kan betekenen.’
‘Als wij gedetineerden blijven zien als die ene fout, gaan we nooit vooruit’
An Janssens
‘Het gros van onze problemen kunnen we oplossen door naar onze capaciteit te werken. Zijn er geen bedden meer beschikbaar, wordt een wachtlijst aangelegd. Dat systeem passen ze ook in de Nederlandse gevangenissen toe.’
De publiek-private samenwerking bij het nieuwe gevangeniscomplex in Antwerpen klinkt als een eerste stap naar een privatisering van het gevangeniswezen.
Janssens ¬ ‘Ik hoop het niet. Dit is natuurlijk de absolute light-versie van wat er in de privégevangenissen in de Verenigde Staten gebeurt. Het gaat hier enkel en alleen om de infrastructuur en de uitbating van het gebouw, dus de logistieke diensten zoals de wasserij, de keuken ... Detentie, begeleiding en veiligheid zelf blijven allemaal in handen van Justitie. Ik huiver als ik naar de situatie in het VK en de VS kijk, waar er effectief geprivatiseerde gevangenissen zijn die dienen als verdienmodel.’
Voor veel ex-gedetineerden is het moeilijk om duurzaam te re-integreren in de samenleving, omdat ze geen nieuwe kansen krijgen.
Janssens ¬ ‘Ik zal je een absurd voorbeeld geven. Een nieuwe, iets oudere gedetineerde is al zijn hele leven nierpatiënt en moet drie keer per week naar de nierdialyse. Daarvoor doet hij al jaren een beroep op ziekenvervoer. Hij is zichzelf komen aanbieden voor een korte straf die hij moet uitzitten. Uiteraard zal hij nog drie keer in de week naar de dialyse moeten. Maar toen we belden om hem een tijd hier in plaats van thuis op te halen, hebben zij geweigerd. Dat is te gevaarlijk, want dat is een gedetineerde, klonk het. Nochtans was het vervoer van exact diezelfde persoon voordien nooit een probleem.’
‘Als ik een ding geleerd heb in de meer dan twintig jaar waarin ik dit werk doe, dan is het dat mensen meer zijn dan de fouten die ze gemaakt hebben. Ze zijn van vlees en bloed, met een familie die rouwt om wat er gebeurd is. Wie zelf tot inzicht komt, spijt heeft en fouten wil rechtzetten, verdient absoluut een tweede kans. Als wij hen alleen blijven zien als die ene fout uit hun verleden, dan geraken we nooit vooruit. Nochtans liggen net daar de grootste kansen voor een veiligere samenleving met minder criminaliteit.’
