Wat ooit bedoeld was als culturele uitwisseling, is intussen al lang verveld tot een goedkope vorm van arbeidsmigratie. Vaak gaat het om jongeren in kansarme situaties, die in het au pairsysteem een kans zien om de wereld te ontdekken. Maar achter de belofte van het leren van een taal, het reizen en het opsnuiven van een andere cultuur, schuilt vaak een realiteit van lange werkdagen en uitbuiting.
Wettelijk zou een au pair maximum 20 uur per week mogen werken, vooral met taken rond de kinderen. In ruil voor die hulp ontvangt de au pair per maand 450 euro. Verder moet hij of zij taallessen volgen, of krijgt de au pair minstens de kans om dat te doen. Staan niet inbegrepen in het contract: het hele huishouden overnemen, klusjes voor de ouders of de hele was en plas doen.
‘Uitwaaien’ in Knokke
Anna*, een au pair uit Colombia, voelde al gauw na haar aankomst in België dat de verwachtingen anders waren dan officieel mag. ‘Op mijn tweede dag vroeg de gastvader of ik het goed vond om een paar uurtjes extra te werken. ‘Maar wat als je nee zegt op je eerste dag?’, vraagt ze zich. ‘Nee zeggen voelde niet echt als een optie.’ Wat af en toe als een extra uur begon, bleek al snel structureel overwerk. ‘Er waren dagen dat ik twaalf uur per dag of meer werkte, voor amper vijf euro per uur’, vertelt Anna.
Au pairs Rosita en Anna* getuigen over misbruik.
Ook Rosita uit Indonesië kwam terecht in een gelijkaardige situatie. ‘Ik kom uit een familie met beperkte middelen, dus naar het buitenland gaan leek voor mij een verre, onhaalbare droom. Tot ik over het au pairprogramma hoorde. Dat leek voor mij de uitgelezen kans om de wereld te kunnen verkennen. Dus ik vertrok.’
Rosita legde online contact met een familie uit Brasschaat. Meteen na aankomst nam de familie haar mee naar Knokke. ‘Ik had een jetlag, maar mijn gastfamilie drukte me op het hart dat de zeelucht me zou verfrissen. Aangekomen gingen de ouders naar een chique etentje en lieten ze me urenlang achter met de kinderen met wie ik amper kon communiceren. Vanaf die eerste dag moest ik vol aan de bak.’
‘Ik was kok, huishoudhulp, babysitter, alles tegelijk. Vrije tijd had ik nauwelijks. Ik had zelfs geen tijd om de taal te leren.‘
Rosita uit Indonesië
Rosita’s gastfamilie vroeg haar voortdurend om klusjes te doen voor henzelf: koken voor de gastmoeder, boodschappen doen, was plooien, de keuken opruimen. ‘Vaak maakte ik ’s avonds het eten klaar voor de kinderen en ruimde ik meteen de keuken op. Die moest blinken. Maar als ik dan de kinderen in bed had gelegd, riep de moeder me terug. Ze had zelf nog iets te eten gemaakt en een zootje achtergelaten in de keuken. Ik kon van voren af aan beginnen met opruimen.’
In plaats van de beloofde twintig uur per week, werkte Rosita vaak 35 uur. ‘Ik deed alles: koken, opruimen, strijken. Ik was kok, huishoudhulp, babysitter, alles tegelijk. Vrije tijd had ik nauwelijks. Ik had zelfs geen tijd om de taal te leren.’
Spotgoedkope nanny
‘Het systeem is allang geen culturele uitwisseling meer’, stelt Stefaan Peirsman van het ACV. ‘Veeleer is het een vorm van arbeidsmigratie geworden, maar zonder de bescherming die daarbij hoort.’ Volgens Peirsman wordt het statuut vaak onterecht gebruikt als goedkope arbeidskracht. ‘Voor 450 euro per maand heb je fulltime een spotgoedkope nanny. Dat is onbetaalbaar in een normaal arbeidsstatuut.’
Officieel is het au-pairstatuut geen arbeidssysteem. Jongeren wonen in bij een gezin, helpen met lichte huishoudelijke taken en krijgen in ruil kost, inwoning en een beperkte vergoeding. Maar het ‘zakgeld’ van 450 euro is al sinds 1997 niet meer geïndexeerd. Het au pairsysteem lijkt zich in een schemerzone te bevinden, waarbij de grens tussen ‘helpen’ en ‘werken’ dun is.
Derdelanders zoals meisjes uit Indonesië of Colombia tekeken dan wel een contract -soms rechtstreeks met het gastgezin, soms via een agentschap-, in de praktijk hebben ze vaak geen poot om op te staan als het misloopt.
‘Maak een werknemersstatuut voor au pairs, zodat ze de juiste bescherming krijgen.‘
Stefaan Peirsman, ACV
Dat ervaarde ook Anna, die op straat werd gezet toen haar gastgezin op vakantie vertrok. ‘De gastouders lieten me last minute weten dat ik het huis uit moest. Ik moest zelf maar een oplossing zoeken, maar wist niet waar naartoe. Toen ik het agentschap contacteerde, kreeg ik koudweg te horen dat ik begrip moest hebben voor mijn gastfamilie en niet moeilijk moest doen.’
Kwetsbare positie
Wat de situatie extra moeilijk maakt, is de afhankelijkheid van het gastgezin. Au pairs wonen in het gezin en hebben weinig netwerk daarbuiten.
Volgens Jan Knockaert van FAIRWORK Belgium is dat structureel ingebakken in het systeem. ‘Het gaat om jonge vrouwen van 18 tot 26 jaar, zonder netwerk hier, volledig afhankelijk van één gezin en in sommige gevallen een agentschap. Maar die agentschappen bieden bovendien weinig bescherming. Ze zijn niet gereglementeerd, eender wie wil kan morgen een agentschap oprichten. Bij conflicten kiezen ze bijna altijd de kant van het gastgezin, want dat is hun klant.’
Rosita ondervond dat gebrek aan bescherming ook persoonlijk. Toen ze naar een ander gezin wou overstappen, begon de familie haar extreem te controleren en verbood haar te vertrekken. Haar situatie escaleerde zodanig dat de politie moest tussenkomen zodat ze veilig naar haar nieuwe gastgezin kon vertrekken. Rosita: ‘Daar verliep alles zoals het hoorde: ik werkte aan een normaal tempo, kon de taal leren en had tijd om de omgeving te verkenning’ Een au pair-ervaring zoals die bedoeld was,’ besluit ze.
Hervorming is nodig
Minister Demir gaf de Real Housewives alvast een stevige veeg uit de pan gaf met hun foute reclame voor au pairs als goedkope kinderopvang. De Vlaamse regering werkt aanpassingen aan het systeem uit, waarbij bijvoorbeeld het bedrag zou opgetrokken worden van 450 tot 1.000 euro per maand. Ook de leeftijdgrens zou eventueel opgetrokken worden. ‘Dat men het systeem onder de loep neemt en wil verbeteren, is toe te juichen’, stelt Peirsman. ‘Maar de hervorming moet in feite veel verder gaan. Maak een werknemersstatuut voor au pairs, zodat ze de juiste bescherming krijgen. Enkel dan zal je uitbuiting op de juiste manier kunnen tegengaan’, stelt hij.
'Om een betere controle op het au pair systeem en te weten waar de au pairs terecht komen is het voor ons belangrijk dat het contract wordt getekend door een derde partij', vult Peirsman verder aan. 'Idealiter is die derde partij de overheid zelf. Tenslotte wordt arbeidsmigratie en de check op de contracten ook door de dienst arbeidsmigratie opgevolgd. We zien liever niet dat dit in handen gegeven aan private organisaties die het au pair systeem als goedkope kinderopvang in de etalage zetten.'
