Vroeger was het eenvoudig: je baan kwam vaak met een vast contract van onbepaalde duur, een zeker uurrooster en een stabiel inkomen dat genoeg was om een gezin te onderhouden. Als daarvan werd afgeweken, had je recht op premies of compensaties. Dat ‘standaardmodel’ kreeg vanaf de jaren zeventig meer dan eens een deuk. ‘Noodzakelijke flexibiliseringen van een te starre arbeidsmarkt’, klonk het in werkgeversmiddens.
VUB-socioloog Julie Vanderleyden ziet vandaag veel vormen van tewerkstelling. Het verschil zit in loon, of je een vast of tijdelijk contract hebt, of je vol- of deeltijds werkt, voorspelbare uren hebt, opleidingsmogelijkheden, of inspraak in je werk.
'In vergelijking met andere landen komt vooral onhoudbaar werk vaker voor in België. Je ziet het bij bijvoorbeeld werknemers in de dienstenchequesector of uitzendkrachten.’
‘Hoe meer die kenmerken afwezig zijn, hoe kwetsbaarder de werknemer’, legt ze uit. ‘Binnen de banen met slechte statuten is er nog een verschil tussen onhoudbaar werk, met deeltijdse contracten van korte duur en een loon dat onvoldoende is om je leven te leiden, en intensief werk, waar het loon wel hoger ligt, maar werknemers uiterst lange dagen draaien, zoals in de zorgsector. In vergelijking met andere landen komt vooral onhoudbaar werk vaker voor in België. Je ziet het bij bijvoorbeeld werknemers in de dienstenchequesector of uitzendkrachten.’
We horen nochtans vaak dat de arbeidsmarkt in België te weinig flexibel is.
VANDERLEYDEN ¬ ‘In vergelijking met andere landen is het aandeel standaardbanen in België met 43 procent aan de hoge kant. Gemiddeld is dat slechts ruim een derde van de arbeidsmarkt. Hoewel we in een kopgroep zitten met onder meer Denemarken, Luxemburg en Zweden, heeft bij ons dus nog steeds niet de helft van alle werkenden een kwaliteitsvolle baan.’
‘Dat is verontrustend, ook omdat alle andere vormen van werk buiten het standaardmodel samenhangen met een opmerkelijk slechtere gezondheid. Hoge werkdruk en onzekere uren wegen op ons.’
Julie Vanderleyden (31)
is socioloog en statisticus aan het Brussels Institute for Social and Population studies (BRISPO) van de Vrije Universiteit Brussel. Ze onderzoekt de link tussen werk en gezondheid, met internationale vergelijkingen tussen onder meer België, de Verenigde Staten, Argentinië en Zuid-Korea.
Jouw onderzoek wijst op een belangrijke rol voor vakbonden.
VANDERLEYDEN ¬ ‘De negatieve relatie tussen slecht werk en mentale gezondheid is er in alle landen. Maar in sommige landen is het verschil tussen standaard en niet-standaard werk minder groot. Dat hangt af van hoe sterk vakbonden staan. Hoe meer werknemers druk kunnen zetten op sociaal beleid en de regulering van de arbeidsmarkt, hoe kleiner het verschil. Meer vakbondsmacht zorgt bovendien voor meer standaardwerk in de samenleving.’
De regering-De Wever wil de minimale arbeidsduur afschaffen, er komen meer vrijwillige overuren en goedkoper nachtwerk. Is het standaardmodel van werk voorbijgestreefd?
VANDERLEYDEN ¬ ‘Samenlevingen veranderen en sommige werknemers vragen zelf om meer inspraak in hun werkuren, om bijvoorbeeld de kinderen van school te kunnen halen. Maar we zien vooral flexibiliteit die werkgevers ten goede komt. Het zogezegd oubollige ideaal van standaardwerk is in de praktijk nog steeds het enige model dat samenhangt met een goede gezondheid. Wat is er oubollig aan een goed inkomen, voorspelbare werkuren, opleidingsmogelijkheden, of veiligheidstrainingen op het werk?’
Vrees je een negatief effect van de regering-De Wever op onze gezondheid?
VANDERLEYDEN ¬ ‘Flexibiliseringen van werktijden en nachtwerk werken de slechtst mogelijke gezondheidsresultaten in de hand. De afschaffing van de minimale arbeidsduur leidt er wellicht toe dat werk onhoudbaar wordt. In het Verenigd Koninkrijk heb je nulurencontracten, zonder enige garantie op werkuren, daar wil je echt niet naartoe. Bovendien maakt de pensioenhervorming dat je het werk met meer gezondheidsrisico’s langer zal moeten uitoefenen.
