De snelheid waarmee de 69-jarige Amerikaans-Peruaanse augustijn Robert Francis Prevost tot paus werd verkozen, toont dat de kardinalen zich zeer unaniem achter de man schaarden en in hem de ideale opvolger zagen voor paus Franciscus. Dat hoeft niet te verbazen. De kardinaal genoot het volste vertrouwen van de Argentijnse kerkleider.
Leo XIV deelt de prioriteiten van zijn voorganger. De zorg voor de armen en voor de aarde gaan ook hem ter harte. Als missionaris en bisschop in Peru ijverde hij voor onderwijs in volkswijken en was hij bezorgd om jongeren. Hij droomde van een kerk die dicht bij de mensen stond. Net als Jorge Mario Bergoglio is Prevost een zoon van migranten. Zijn vader heeft Frans-Italiaanse roots, zijn moeder Spaans-Creoolse. Met Leo XIV hebben we dus voor de tweede keer een migrantenpaus.
Net als Bergoglio is Prevost een zoon van migranten. Zijn vader heeft Frans-Italiaanse roots, zijn moeder Spaans-Creoolse. We hebben voor de tweede keer een migrantenpaus.
Geen wonder dat het klikte tussen Franciscus en bisschop Prevost, en dat die eerste hem in april 2023 naar Rome haalde om het Dicasterie – in wereldse termen een ministerie – te leiden dat instaat voor de bisschopsbenoemingen.
Dat Prevost het vertrouwen genoot van paus Franciscus blijkt uit het feit dat hij hem bovendien op korte termijn lid maakte van zeven andere Dicasteries en van het Governato van Vaticaanstad. Dat maakte hem meteen zeer invloedrijk in de Romeinse Curie.
De man heeft niet het temperament van Franciscus. Hij is discreter, voorzichter en rustiger. Desalniettemin schaart hij zich voluit achter de prioriteiten van zijn voorganger, zoals bleek uit zijn eerste toespraak toen hij als nieuwe paus op het balkon verscheen.
Vrede en zorg voor de schepping
Zijn eerste woord tot de stad en de wereld was een Christuswoord: ‘Vrede zij met u.’ De kardinalen droomden zich voor deze onheilspellende tijd een profeet van de vrede. De paus vormt het morele geweten van de wereld en moet een profetische stem zijn die het opneemt voor rechtvaardigheid, vrede en zorg voor de schepping. Zo positioneerde hij zich effectief.
Mogen we van deze paus dan een encycliek over rechtvaardige vrede in plaats van over rechtvaardige oorlog verwachten? Het onderwerp ligt al langer op tafel voor een mogelijk volgende sociale encycliek. Pacem in Terris (1963) van Johannes XXIII blijft het ijkpunt van het kerkelijke spreken over vrede. Al is die encycliek nauwelijks gedateerd, toch zou een nieuw pauselijk schrijven over oorlog en vrede, te midden van alle huidige brandhaarden, meer dan welkom zijn.
De cultuur van geweld heeft de wereld in haar greep en velen geloven niet langer in de mogelijkheid van vrede. Oorlog lijkt een onvermijdelijk, noodzakelijk kwaad. Hoe kan die logica doorbroken worden? Hoe het geloof voeden dat vrede mogelijk blijft? Daarover heeft de paus en het kerkelijke leergezag een boodschap uit te dragen.
Serene bruggenbouwer
Het tweede woord dat Leo XIV geregeld herhaalde in zijn openingstoespraak tot de stad en de wereld, was tutti. Dat herinnerde aan zijn voorganger: de kerk moet er zijn para todos, voor allen. Prevost verwees naar de zuilencolonnade op het Sint-Pietersplein: net zo wil de kerk iedereen omarmen, zoals Christus iedereen heeft liefgehad.
Leo XIV bepleitte openheid voor iedereen vanuit de overtuiging dat we allen tot één mensenfamilie behoren. Misschien is hij niet zo charismatisch als zijn voorganger, maar de nieuwe paus is wel een serene bruggenbouwer die uitgaat van ontmoeting, dialoog en luisterbereidheid. Bovendien gaf hij ondertussen te kennen dat hij het synodale proces in de kerk wil voortzetten – de zoektocht naar een minder klerikale en een meer collegiale kerk.
Broeder Leo was een gezel, vertrouweling en goede vriend van Franciscus van Assisi. Leo XIV verbindt zich meteen sterk aan het pontificaat van zijn voorganger.
Even veelzeggend als zijn eerste woorden was zijn naamkeuze als paus. Er speelden meerdere motieven. Zo was broeder Leo een gezel, vertrouweling en goede vriend van Franciscus van Assisi. Vanuit die interpretatie verbindt de augustijn zich meteen sterk aan het pontificaat van zijn jezuïtische voorganger: beiden sterk op franciscaanse leest geschoeid.
Net als Bergoglio behoort Prevost tot een religieuze orde. In 1977 trad hij in bij de augustijnen met meerdere beweegredenen: hij voelde zich geroepen tot het leraarschap en het priesterschap, en droomde ervan missionaris te worden. Bij de augustijnen kon hij dat alle drie waarmaken. Hij leidde trouwens die orde van 2001 tot 2013, een periode waarin hij allerlei augustijnenkloosters over de hele wereld bezocht.
Rerum Novarum
Maar zijn pausnaam roept bovenal Leo XIII in herinnering en zijn befaamde encycliek die jaarlijks op Hemelvaartsdag, de dag van publicatie, wordt herdacht: Rerum Novarum (1891), ‘over de nieuwe dingen’. De publicatie van dat schrijven is de geboortedag van de sociale leer van de kerk en van de christelijke arbeidersbeweging.
Dankzij deze ‘arbeiderspaus’ konden later het personalisme en de christendemocratie geboren worden. In de 19de eeuw, de tijd van priester Adolf Daens, moest de paus een antwoord formuleren op de industriële revolutie en de sociale kwestie of het arbeidersvraagstuk, de massale verarming van de onderklasse en de gigantische maatschappelijke ongelijkheid. Deed hij dat niet, dan was hij het merendeel van zijn gelovigen kwijt, die dreigden over te lopen naar het opkomende socialisme.
De sociale leer van de kerk presenteerde zichzelf als een ‘derde weg’ tussen liberalisme en socialisme. Opkomen voor de rechten van de arbeiders en pleiten voor een rechtvaardig loon drukten het sociaal engagement van de kerk uit. De methode van Jozef Cardijn is daar niet vreemd aan: zien, oordelen, handelen. Prevost plaatst zich met zijn naamkeuze in de lijn van die sociale leer. De kerk wil een dienst zijn aan de wereld en als expert in humaniteit en vanuit haar eigen wijsheid een boodschap voor de wereld uitdragen.
Nieuwe industriële revolutie
In enkele toespraken heeft Leo XIV sinds zijn inauguratie duidelijker aangegeven waarom hij zich in de traditie van Rerum Novarum wil plaatsen. Vandaag vindt er volgens hem een nieuwe industriële revolutie plaats.
Welke impact heeft AI op ons mens-zijn?
Door artificiële intelligentie (AI) doet zich een digitale revolutie voor die andermaal de menselijke waardigheid, de gerechtigheid en de waarde van arbeid dreigt aan te tasten. Welke impact heeft AI op ons mens-zijn? Verandert AI onze interacties met elkaar, ons denkvermogen?
Sommigen zijn mee op de digitale snelweg, maar velen blijven verstoken van die technische mogelijkheden en dreigen achterop te lopen of uitgesloten te worden. En dreigen jobs te sneuvelen omdat machines ze overnemen? Gaat de menselijkheid niet verloren als robots taken overnemen in onder meer de zorgsector?
De nieuwe paus wil die vragen ernstig nemen en het ziet ernaar uit dat hij zinnens is om een encycliek te wijden aan de impact van AI op ons mens-zijn.
