Met voldoende ruimte voor stemmen die kritisch zijn tegenover het beleid? Dat is het verhaal dat we onszelf graag vertellen. Zo hebben we ook decennialang geleefd. Vrije meningsuiting vinden we hier vanzelfsprekend. Kritische stemmen onderdrukken? Dat gebeurde vooral in verre landen en in dictatoriale regimes. Maar die geruststellende gedachte houdt steeds minder stand.
Nog niet zo lang geleden dacht ik bij inkrimping van de democratische ruimte spontaan aan de partners van Broederlijk Delen die in het oosten van de Democratische Republiek Congo werken. Activisten worden er opgejaagd, journalisten verdwijnen, mensen worden opgesloten of vermoord omdat ze hun stem laten horen.
Of ik dacht aan de kritische Palestijnse en Israëlische stemmen die worden gemarginaliseerd. Aan Palestijnse activisten die worden gearresteerd of gedood. Mensenrechtenorganisaties die worden drooggelegd.
De repressie is hier subtieler, maar daarom niet minder reëel.
Maar vandaag kunnen we onszelf niet meer wijsmaken dat de afbrokkeling van de democratie zich alleen buiten de Westerse wereld afspeelt.
In de Verenigde Staten werd de talkshow van komiek Jimmy Kimmel een tijd lang van de antenne gehaald onder druk van president Trump. The Late Show with Stephen Colbert stopt in 2026, officieel om financiële redenen, aldus mediabedrijf CBS. Maar omdat Colbert zich vaak kritisch uitliet over Trump, zien analisten deze beslissing eerder als een poging van CBS om hem niet verder tegen de borst te stoten. Dit is geen randfenomeen. Integendeel, alle alarmbellen moeten afgaan.
Zelfcensuur in de hand gewerkt
Ook in België is de evolutie onmiskenbaar. De repressie is hier subtieler, maar daarom niet minder reëel. Je ziet hoe beleidsmakers de ruimte voor kritische stemmen geleidelijk inperken. Hoe organisaties die zich uitspreken worden gesanctioneerd, en hoe dat klimaat zelfcensuur in de hand werkt.
De recente intrekking van subsidies voor kritische ngo’s en instellingen door de Vlaamse regering illustreert deze tendens. Organisaties zoals het Instituut voor Ontwikkelingsbeleid (IOB), educatieve ngo Studio Globo, het Vlaams-Afrikaans Huis Kuumba en klimaatbeweging Climaxi verliezen een groot deel van hun werkingsbudget. Nieuwsmedia zoals MO*-magazine, Apache en DeWereldMorgen worden eveneens getroffen.
Tegelijk zien we hoe de federale overheid het middenveld verzwakt door 25 procent te besparen op het budget voor ontwikkelingssamenwerking. Organisaties die niet werken rond de thema’s die minister Prévot belangrijk vindt, lopen gevaar op een drooglegging van hun werking. Focus je niet op klimaat, gezondheid of stabiliteit, dan zal je programma minder positief beoordeeld worden.
Kritische rol
Dat is geen technisch detail, maar een politieke inmenging. Want wie bepaalt waar organisaties rond mogen werken, bepaalt uiteindelijk ook welke stemmen nog gehoord worden. De boodschap is impliciet, maar glashelder: politieke inmenging vernauwt de ruimte voor het middenveld en wie te kritisch is, riskeert die ruimte te verliezen. Dat is hoe democratische ruimte krimpt.
Eens de democratische ruimte weg is, komt ze niet vanzelf terug.
Niet altijd met harde repressie, maar vaak via financiële druk, beleidskeuzes en subtiele vormen van controle. Stap voor stap. Bijna geruisloos. En precies daarin schuilt het gevaar. Omdat het niet spectaculair is, reageren we te laat. Omdat het geleidelijk gaat, wennen we eraan. Maar eens de democratische ruimte weg is, komt ze niet vanzelf terug.
Dit is geen randfenomeen en geen ver-van-ons-bedshow. Dit raakt de kern van onze democratie. Als middenveldorganisaties hun kritische rol niet meer vrij kunnen opnemen, wie blijft er dan nog over om macht ter verantwoording te roepen? Om ervoor te zorgen dat we de vraag of we in een democratische rechtsstaat leven in de toekomst positief kunnen beantwoorden, moeten we kritische stemmen vandaag ondersteunen.
Wie vandaag zwijgt wanneer kritische stemmen onder druk komen te staan, moet morgen niet verbaasd zijn als er nog maar weinig stemmen overblijven.
