Terwijl het ene temperatuurrecord na het andere sneuvelt en we zelfs ’s nachts temperaturen halen die we normaal als ideaal zomerweer zien, blijven grote maatregelen tegen de hitte op veel plaatsen uit. Intussen stelden verschillende ziekenhuizen operaties uit omdat de servers met patiëntendossiers oververhit raakten en werden aan de lopende band GAS-boetes uitgedeeld aan mensen die vertwijfeld verkoeling zochten. Sommige ministers menen desondanks dat we de hittegolf die in heel Europa al aan honderden mensen het leven gekost heeft niet mogen dramatiseren en vooral moeten leven aan onze privézwembaden.
Maar afkoeling vinden voor wie geen riante eigen tuin met veel groen en plek voor een zwembad heeft, blijkt allerminst evident. De Vlaamse regering stelde dan wel dat zwemmen in open water een recht zou worden voor alle Vlamingen, in de praktijk blijkt het aantal zwemzones extreem schaars.
Gereglementeerd afkoelen
Sinds 2024 kunnen lokale besturen vrije zwemzones inrichten waar zonder toezicht in open water gezwommen kan worden, als de veiligheid en waterkwaliteit het toelaten. In en rond Brussel is er geen enkele mogelijkheid om in open lucht te zwemmen. Gent heeft dan wel de Blaarmeersen, maar door de beperkte capaciteit en de instroom van veel verkoelingszoekers uit andere regio’s, is daar afkoelen geen evidentie. In Antwerpen is er naast het betalende openluchtzwembad De Molen ook nog een gratis toegankelijke zwemvijver, al is de capaciteit en openingsuren daarvan ook beperkt, zeker op hete dagen, met lange wachtrijen tot gevolg.
Er wordt in de koekenstad dan wel geëxperimenteerd met zwemmen in de oude dokken naast het MAS, maar hoewel dat ‘proefproject’ nu al voor het derde jaar op rij loopt, is er van vrije toegankelijkheid geen sprake. Het beheer van de zwemzone heeft de Stad uitbesteed aan privébedrijf Sportoase, en verloopt alles strak gereglementeerd.
Normaal gezien kan er enkel op zaterdag en zondag gezwommen worden – al is dat door de hitte deze week wel uitgebreid – en moet een zwembeurt eerst online gereserveerd worden. Met een reservering kun je dan een kleine 30 minuten verkoeling zoeken, vooraleer je plaats moet maken voor de volgende groep. De gratis zwembeurten voor dit weekend vlogen in geen tijd de deur uit.
Gisteren gingen we een kijkje nemen aan en in het Bonapartedok waar een uitgelaten bedrijvigheid heerste. De meeste zwemmers bleken opgelucht om toch even het water te kunnen induiken, maar klonk hier en daar ook gemor over het omslachtige systeem.
De zwemzone aan het Bonapartedok in Antwerpen wordt goed bezocht bij deze tropische temperaturen. Archieffoto © Dominic Zehnder
Voortdurend werd angstvallig op horloges gekeken om te zien hoeveel tijd in het koele water er nog restte. ‘Het is zalig om hier midden in de stad een duik te kunnen nemen. We wonen hier gewoon achter de hoek, dus voor ons is dit ideaal om even verkoeling te zoeken buiten ons warme appartementje om. Maar het is jammer dat het niet spontaan kan en dat er zoveel regels bij komen kijken’, vertrouwen twee dames ons toe, net voordat ze voor de zoveelste keer op rij elegant het dok in duiken.
In Mechelen wordt eveneens al enkele jaren met een zwemzone geëxperimenteerd. Vanaf volgend jaar wordt het Keerdok een permanente zwemzone die jaarrond toegankelijk zal zijn. Momenteel is de zone al elke dag geopend. In de voormiddag kun je er zonder toezicht gratis zwemmen, in de namiddag zijn er wel redders aanwezig. Daarvoor wordt wel een kleine vergoeding gevraagd. Ook daar moet gereserveerd worden, maar wordt er wel gewerkt aan een systeem waarbij dat niet meer nodig zal zijn.
‘De kloof tussen de ambities van de overheid en de werkelijkheid blijft groot.’
Ann Deceulaer, Outdoor Swimming Belgium
Beter is het gesteld in het West-Vlaamse Damme, waar eerder deze maand een onbewaakte en vrij toegankelijke zwemzone werd geopend. Een druppel op een gloeiendhete plaat, zo blijkt. ‘Vandaag zijn er slechts acht vrije zwemzones, waarvan slechts twee echt nieuwe zwemlocaties zijn. Veel lokale besturen blijven terughoudend omdat ze vrezen voor overlast, bijkomende beheerskosten of mogelijke aansprakelijkheid bij ongevallen’, zegt Ann Deceulaer van Outdoor Swimming Belgium. Die vereniging zet zich in voor meer open zwemwater in Vlaanderen. ‘We stellen vast dat er op dat vlak voorlopig weinig vooruitgang wordt geboekt. Daardoor blijft de kloof groot tussen de uitgesproken ambitie van de Vlaamse overheid en de werkelijkheid.’
GAS-boetes en drones
Door de schaarste aan legale mogelijkheden, wordt desondanks op veel plekken het water in gedoken. Veel gemeenten treden buitengewoon repressief op tegen wildzwemmers. In Gent worden drones ingezet om illegale zwemmers op te sporen, in Brussel worden zelfs pootjebaders in bepaalde fonteinen beboet.
‘We begrijpen we dat overheden verantwoordelijkheid dragen voor de veiligheid van burgers. Dat er zwemverboden bestaan, bijvoorbeeld vanwege slechte waterkwaliteit of scheepvaart, lijkt ons evident’ stelt Deceulaer. ‘Tegelijk stellen we vast dat een repressieve aanpak het onderliggende probleem niet oplost. Wanneer mensen op warme dagen massaal verkoeling zoeken, toont dat vooral aan dat er onvoldoende legale alternatieven beschikbaar zijn. Er moet vooral geïnvesteerd worden in meer veilige en toegankelijke zwemlocaties.’
Maar ondanks de repressieve aanpak vielen ook in ons land weer enkele verdrinkingsdoden te betreuren, waaronder een zeventienjarige jongen in Vilvoorde. ‘De tragische ongevallen van de voorbije dagen herinneren ons eraan dat open water nooit zonder gevaar is, net als het verkeer. Openwaterzwemmen wordt in Vlaanderen nog te vaak benaderd als een risico dat vermeden moet worden.’
‘Wanneer mensen op warme dagen massaal verkoeling zoeken, toont dat vooral aan dat er onvoldoende legale alternatieven beschikbaar zijn.’
‘Veiligheid hangt echter niet uitsluitend af van verboden, repressie, afsluitingen of permanent toezicht. Minstens even belangrijk zijn kennis, ervaring en een realistische inschatting van risico's. In dat opzicht verschilt openwaterzwemmen niet fundamenteel van deelname aan het verkeer. Niemand wordt geboren als veilige weggebruiker; we leren risico's herkennen en ermee omgaan dankzij ervaring, ondersteund door duidelijke infrastructuur, informatie en regels. Hetzelfde geldt voor water. Mensen leren veilig omgaan met open water door ermee in contact te komen, niet door hen er volledig van weg te houden’, aldus Deceulaer.
Architectuur botst met warmte
Ook naast het gebrek aan zwemwater laat ons land steken vallen, menen experts. ‘Hoe komt het dat we keer op keer reageren alsof hitte een tijdelijke noodtoestand is?’, schrijft ingenieur-architect en stedenbouwkundig ontwerper Stefanie Dens in een vlammend opiniestuk in De Tijd.
‘De beperkte publieke plaatsen en pleinen die we hebben aangelegd om regenwater snel af te voeren, stralen op warme dagen tot diep in de nacht hitte af. De Belgische boompjes waarmee ze zijn beplant, bieden vaak weinig schaduw. Onze architectuur gericht op regen botst steeds meer met een klimaat van warmte.’
Een lijst met slechte voorbeelden op dat vlak is snel opgesteld. Het meest recente schoolvoorbeeld van een onaangepaste nieuwbouwomgeving is het vernieuwde Schumanplein aan de Europese instellingen in Brussel. Het verharde plein heeft dan wel een paar minuscule grasstroken gekregen, maar van klimaatbestendigheid of voldoende koelende elementen is geen sprake.
Bovendien is er ook op vlak van verkoelend groen in de publieke ruimte een kloof tussen rijke en armere buurten. Mensen met hoger inkomen, wonen vaker dicht bij voldoende groen. Bomen leveren niet alleen overdag voldoende schaduw om te voorkomen dat straten en huizen te hard opwarmen, ze laten de temperatuur ’s nachts ook harder afkoelen. Zo wordt het effect van een hitte-eiland vermeden.
61.000 doden
In 2022 vielen volgens onderzoeken meer dan 61.000 extra doden door de hitte in Europa. Daaruit bleek dat mensen met een lager inkomen vaker slachtoffer van hitte worden. Armere buurten kennen minder groen, meer verharding en slecht geïsoleerde woningen die snel opwarmen.
Dens wijst in haar opiniestuk als oplossing naar zuiderse landen waar de publieke ruimte aangepast is aan de warmte en ook effectief dienst doet als ruimte waar mensen kunnen vertoeven in plaats van hun woningen. Pleinen omzoomd met schaduwrijke galerijen, grote bomen die lanen en pleinen van schaduw voorzien en kerken die worden opengezet om verkoeling te bieden.
‘Die plekken waar koelte gemeengoed is en waar je op hete dagen kan vertoeven zonder te moeten consumeren, missen wij. De publieke ruimte krimpt en de oplossingen voor hittestress worden almaar meer geïndividualiseerd.’
