Een lichtpunt geeft uitzicht op verlichting. Ook al zullen sommigen, zoals minister van Defensie Theo Francken (N-VA), bij het ontwaren van lichtpunten in de avondhemel vooral ‘vijandelijke’ drones zien.
In elk geval is de verpletterende verkiezingsnederlaag van Hongaars premier Viktor Orbán een lichtpunt. Althans voor democraten. Voor de extreemrechtse partijen in Europa en in Vlaanderen was 12 april een zwarte zondag.
Ofschoon ze met z’n allen, inclusief een Vlaams Belang-delegatie, de weken vooraf aan de verkiezingen met luide en geestdriftige stem hun opwachting maakten om hun idool te ondersteunen, moesten ze de dag erna met een bescheidener geluidsvolume Orbáns nederlaag toegeven.
Orbáns verlies was een lichtpunt. Nu afwachten of het licht de komende maanden blijft schijnen.
Een erkenning die pijn deed, want de grote hoop van Europees extreemrechts liet een povere economie, een ontmantelde rechtsstaat en welig tierende corruptie achter. En de openbare omroep degradeerde hij tot een propagandamachine ‘waar Goebbels zijn vingers had bij afgelikt’, aldus Peter Magyar, de winnaar van verkiezingen.
‘Veel kijkplezier’, liet Vlaams Belang op 13 april weten op zijn Facebookpagina. Voorzitter Tom Van Grieken zou die avond te gast zijn in Terzake. Maar echt vrolijk zag hij er niet uit.
Bij zijn commentaar op de opdonder voor Orbán bazelde hij wat over de chantagepolitiek van Europa, nam hij neuzelend afstand van de corruptieschandalen en deed hij een poging om het electoraal verlies, met alle (financiële) gevolgen voor Europees extreemrechts, te relativeren door Orbán ‘een bondgenoot maar geen partijgenoot’ te noemen.
Veel noten had hij niet op zijn zang. Nochtans verkondigde hij in 2018 dat ‘ook Vlaanderen een eigen Orbán verdient’ en noemde hij de staatscontrole in Hongarije op de media ‘fake news’. (Nieuwsblad, 20 mei 2022)
Orbáns verlies was dus een lichtpunt. Nu is het afwachten of het licht de komende maanden blijft schijnen.
Geen lichtpunt
Wie geen lichtpunten zagen waren de 29 vluchtelingen die op de avond van 24 november 2021 met een gammele boot het Kanaal wilden oversteken, op weg naar Groot-Brittannië. Nadat de motor het begaf en de boot water maakte, hadden ze nog contact met Britse en Frans hulpdiensten. Maar die schoven de hete aardappel naar elkaar door. Slechts twee mensen overleefden het.
Uit onderzoek bleek later dat vooral de Franse reddingsdienst Cross in de fout was gegaan. Bij elk contact – achttien keer! – werd de in nood verkerende vluchtelingen verteld dat ze zich in Britse wateren bevonden en daar om hulp moesten vragen. Die hulp kwam er niet. Het was tot dan het dodelijkste incident in het Kanaal.
In de meesterlijke novelle Rubberboot, die op de longlist van de Prix Goncourt stond en op de shortlist van de International Booker Prize, herschrijft en herdenkt de Franse filosoof en schrijver Vincent Delecroix deze tragedie.
Erkent zij haar rol in de tragische gebeurtenissen of blijft ze bij haar verhaal dat ze gewoon haar job deed?
In het eerste deel beschrijft hij de ondervraging van de betrokken Franse radio-operator en de onderzoekers over wat er gebeurd is en wat haar verantwoordelijkheid was. Erkent zij haar rol in de tragische gebeurtenissen of blijft ze bij haar verhaal dat ze gewoon haar job deed? Vanop afstand stipjes op het scherm volgen en eventueel reddingsoperaties opzetten. ‘Wij redden levens’, zegt zij ter verdediging. ‘Geen individuen.’
Die individuen komen aan bod in het tweede deel, waarin Delecroix de overtocht en de laatste ogenblikken van de drenkelingen beschrijft. ‘Ze konden niets anders meer doen dan drijven als wrakhout, zonder richting en zonder intentie […] het enige wat ze nog wilden doen was ademen, overgeleverd aan het verborgen spel van de golven.’ Het licht bij het aanbreken van de dag brengt voor hen geen hoop of redding.
In het derde deel confronteert de ondertussen geschorste radio-operator de lezers met haar versie van de tragedie. Zij wordt verweten nalatig en onverschillig te zijn geweest, te bureaucratisch te hebben gehandeld en te weinig empathie getoond te hebben.
‘Ik heb ze niet gered’, dat wil ze wel toegeven. ‘Maar hoeveel anderen wel.’ Trouwens, heeft jullie systeem mij niet herleid tot een bureaucratisch radertje? Een systeem dat alle menselijkheid vergeet en zelfs het onmenselijke produceert. ‘Ben ik daarom een monster?’
Supermarkt
Het is niet alleen haar stem die je hoort in de opnames die van die nacht werden gemaakt. ‘Het is niet de stem van een monster of van een crimineel, het is de stem van iedereen.’ Zij is niet de enige die van veraf en veilig op het droge naar het eindeloze drama van schipbreuken kijkt.
Soms wordt empathie iets heel banaals, zelfs iets hypocriet. ‘Terwijl ik als een idioot de wacht houd, roepen jullie – in jullie kantoren, op het strand, in jullie ligstoelen – na afloop: een schande is het.’ Als we maar een schuldige kunnen aanduiden, dan is alles weer normaal. ‘Maar’, benadrukt ze, ‘er bestaat geen schipbreuk zonder toeschouwers’. Beleidsmatig zijn we allemaal verantwoordelijk, zitten we allemaal in hetzelfde schuitje.
En toch, voor diegene die met de radio-operator belde, is er wel een lichtpunt. Hij overleefde de tragedie. En hij dacht: ‘Als ik in Engeland ben, ga ik in een supermarkt werken. Een supermarkt, herhaalde hij.’
Rubberboot is een krachtig onderzoek naar individuele en collectieve verantwoordelijkheid, een indringende reflectie over migratie en over de vluchtelingenproblematiek, die vrijblijvende sentimentaliteit hekelt en goedkope slogans als ‘het strengste asiel- en migratiebeleid’ naar de prullenmand verwijst.
