Van een Europese koolstoftaks tot een Vlaamse taks shift op energie en een federale accijnsverhoging op gas en stookolie. Op verschillende beleidsniveaus heeft men de voorbije periode beslist om fossiele brandstoffen zwaarder te belasten. Tegelijk neemt de regering-De Wever het sociaal energietarief onder de loep. Wat betekent dit voor het klimaat en voor kwetsbare gezinnen?
Eén op de vijf Belgische gezinnen kampt met energiearmoede. Die kan zich manifesteren in drie vormen. Ofwel moet een gezin een buitensporig deel van het gezinsinkomen besteden aan energie. Of een gezin beperkt zodanig het energieverbruik om hoge kosten te vermijden dat er geen sprake meer is van wooncomfort.
De derde, meer subjectieve vorm zijn huishoudens die aangeven dat ze hun woning in de winter niet voldoende kunnen verwarmen omwille van financiële redenen. Twee zaken zijn bepalend als het gaat om energiearmoede: een beperkt gezinsinkomen en een woning die niet energiezuinig is.
Structurele oplossingen moeten dus op die twee zaken werken. Via sociaal beleid iedereen een menswaardig inkomen garanderen én het volledige woningenpatrimonium energiezuinig en fossielvrij maken. Zolang we daar niet in slagen is het sociaal energietarief de meest effectieve bescherming tegen energiearmoede.
Een menswaardig inkomen én een volledig energiezuinig en fossielvrij woningenpatrimonium is het doel, maar zolang we daarin niet slagen is het sociaal energietarief de beste bescherming.
Rechthebbenden krijgen een tarief voor gas en elektriciteit dat berekend wordt door de CREG (Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas) en bij een stabiele energiemarkt tussen de 30 en 40 procent lager ligt dan het gemiddelde marktarief. Het maakt niet uit wie je leverancier is, iedereen met een sociaal energietarief betaalt hetzelfde tarief.
Tijdens de energiecrisis werkte dit systeem effectief als buffer tegen de stijgende energiekosten. Op het hoogtepunt van de crisis hadden ongeveer een miljoen Belgen er recht op. Alleen past de overheid het verschil bij en bij hoge energieprijzen lopen die kosten op. Het sociaal energietarief wordt namelijk geplafonneerd wanneer energieprijzen sterk doorstijgen.
Daarom wil de huidige federale regering het sociaal energietarief hervormen naar een forfaitaire premie. Leveranciers rekenen dan niet langer het lagere sociaal tarief aan, maar een commercieel tarief. De regering wil het sociaal tarief – eigenlijk dus een premie in het nieuwe systeem – niet langer (enkel) op basis van een sociaal statuut toekennen, maar naar het inkomen kijken. De hele operatie moet bovendien budgetneutraal gebeuren.
Forfaitaire premie
Die hervorming houdt een aantal gevaren in. Wie in een energieverslindende woning woont, zal slechter af zijn. Een forfaitaire premie houdt immers geen rekening met het energieverbruik. Kwetsbare gezinnen blootstellen aan de commerciële contractenmarkt en mogelijke nieuwe prijsschokken op die markt is een bijkomend risico op stijgende energiearmoede.
Een uitbreiding van de doelgroep op basis van het inkomen zorgt er dan wel voor dat gezinnen met een laag inkomen, die momenteel uit de boot vallen, ook bescherming krijgen, maar gezien er geen extra budget voor wordt vrijgemaakt zal dit betekenen dat de bestaande groep minder bescherming krijgt.
Beweging.net is dus geen voorstander van een hervorming van het sociaal tarief naar een forfaitaire premie. Een uitbreiding van de doelgroep naar lage inkomens is wel een goede zaak. Het is belangrijk om daarbij een inkomensval zoveel mogelijk te vermijden. Die ontstaat wanneer je een sociaal voordeel verliest als je inkomen een beetje stijgt, waardoor je netto slechter af bent.
Met een getrapt systeem waarbij het voordeel kleiner wordt naarmate je inkomen stijgt, kan dit vermeden worden. Zo zou je wel een premie kunnen geven aan wie net boven de inkomensgrens van het sociaal tarief zit – bijvoorbeeld de inkomensgrenzen voor Verhoogde Tegemoetkoming – en die premie wordt kleiner naarmate het inkomen hoger is. Om dan volledig weg te vallen wanneer men aan een bepaald percentage boven de inkomensgrens zit.
Uiteraard is een dergelijk systeem niet realiseerbaar binnen een budgetneutraal kader. Deze Arizona-regering lijkt bovendien vooral te willen besparen op sociale uitgaven. Dat stemt weinig hoopvol. Voorlopig moeten we het doen met een zinnetje over de hervorming in het regeerakkoord, een uitgewerkt voorstel ligt nog niet op tafel.
ETS 2
Om de energietransitie te versnellen beslisten zowel de Europese Unie, de Vlaamse als de federale regering om de lasten op fossiele brandstoffen te verhogen. Dit moet gezinnen en bedrijven aanzetten om de switch te maken naar fossielvrije technologieën. De EU zal een nieuwe koolstoftaks voor gebouwen en transport invoeren: ETS 2 (Emissions Trading System). Die beslissing werd al in mei 2023 genomen met de herziening van de ETS-richtlijn.
Normaal zou ETS 2 in 2027 in werking treden, maar op een EU-bijeenkomst van de ministers van Leefmilieu dit najaar werd beslist om de start met een jaar uit te stellen. Wellicht wordt het dus 2028. De hoogte van de taks wordt bepaald via een emissiehandelsysteem. Dit systeem wordt al sinds 2005 toegepast voor de CO2-uitstoot van Europese bedrijven in de energiesector en de zware industrie, het zogenaamde ETS 1.
Normaal zou ETS 2 in 2027 in werking treden, maar de Europese ministers van Leefmilieu beslisten tot een jaar uitstel. Wellicht wordt het dus 2028.
In het ETS 2-systeem moeten leveranciers van fossiele brandstoffen voor gebouwen en transport emissierechten aankopen voor de CO2-uitstoot van de fossiele brandstoffen die zij beleveren. Die kost zullen ze doorrekenen via de energiefactuur en de prijzen aan de pomp. Uiteindelijk betalen dus gezinnen en bedrijven.
Hoe hoog dat bedrag zal zijn voor gezinnen hangt af van de CO2-prijs per ton uitstoot binnen ETS 2. Die is afhankelijk van hoeveel emissierechten er verhandeld worden. De EU kan door rechten toe te voegen of weg te halen de prijs beïnvloeden. Momenteel schat men een prijs van 45 à 50 euro per ton CO2.
Anderzijds bepaalt de energie-efficiëntie van de woning en hoeveel kilometers er met een benzine- of dieselwagen gereden worden wat een gezin zal betalen door ETS 2. Het studiebureau Energyville/VITO berekende dat wie een slecht geïsoleerde woning verwarmt met stookolie en met een wagen met verbrandingsmotor rijdt ongeveer 548 euro per jaar extra zou betalen.
Voor een woning die met aardgas wordt verwarmd, ligt de kost iets lager en die ligt nog lager als de woning beter geïsoleerd is. Wie de woning met een warmtepomp verwarmt en met een elektrische wagen rijdt betaalt niets extra.
Duurder gas
In september van dit jaar besliste de Vlaamse regering om in 2028 een taks shift in de energiefactuur door te voeren. Een aantal beleidskosten die ze financierde via lasten in de elektriciteitsfactuur, zoals openbare dienstverplichtingen, verschuiven naar de gas- en stookoliefactuur. De impact op de factuur is wellicht kleiner dan ETS 2 en zal bij een gemiddeld gezinsverbruik tussen 30 en 100 euro per jaar liggen. Een tweetal maanden later kwam daar een federale taks shift via de accijnzen bovenop.
In het begrotingsakkoord legde de regering vast dat voor niet-zakelijk gebruik – bedrijven ontspringen dus de dans – de accijns op elektriciteit vanaf volgend jaar gefaseerd zal dalen en voor gas omhoog zal gaan. Volgens de eerste berekeningen zou de jaarfactuur voor elektriciteit bij een gemiddeld verbruik hierdoor met 34 euro dalen en de gasfactuur met 75 euro stijgen.
Op 12 december 2025 besliste de federale regering om rechthebbenden op het sociaal energietarief nog een bijkomende verlaging van de accijns op elektriciteit toe te kennen. Het effect daarvan op de factuur is nog niet bekend.
Sociaal Klimaatfonds
De inkomsten van ETS 2 vloeien weliswaar terug naar de EU-lidstaten. Dat gebeurt op twee manieren. Een deel is gereserveerd voor een Sociaal Klimaatfonds (SKF). De verdeling van middelen uit dat fonds is gebaseerd op zowel historische emissies als op socio-economische parameters. Het totale fonds bevat 65 miljard euro voor de periode 2026-2032. België krijgt hiervan 2,21 miljard.
Lidstaten moeten daar 25 procent cofinanciering naast zetten én een sociaal klimaatplan met daarin maatregelen tegen energie- en vervoersarmoede indienen bij de EU om aanspraak te kunnen maken op de middelen uit dit fonds. De eerste deadline voor het indienen van het sociaal klimaatplan, namelijk 30 juni 2025, heeft België al gemist. De doelstelling is nu om in februari 2026 een plan in te dienen bij Europa.
De eerste deadline voor het indienen van het sociaal klimaatplan heeft België al gemist, waardoor het nog geen aanspraak kan maken op middelen uit het Sociaal Klimaatfonds.
De Vlaamse regering en Waalse regering hebben ondertussen al een aantal maatregelen afgeklopt, federaal is men bij het schrijven van dit artikel nog aan het onderhandelen. Door het uitblijven van een Brusselse regering is het helemaal nog niet duidelijk welke maatregelen voor het Brussels gewest in het sociaal klimaatplan zullen opgenomen worden.
Omdat er nog steeds geen plan is ingediend, is het niet zeker of België al in 2026 middelen uit het Sociaal Klimaatfonds zal kunnen aanwenden. De Vlaamse regering wil er in elk geval haar bestaande instrumenten voor de renovatie van woningen zoals de Mijn VerbouwPremie, Mijn VerbouwLening, Mijn VerbouwBegeleiding en het Noodkoopfonds mee versterken. Die extra ondersteuning zal gericht zijn op lage inkomensgroepen.
Er is daarnaast budget voorzien voor de renovatie van sociale woningen. Verder wil de regering meer fietspaden en Vervoer op Maat realiseren in vervoersarme regio’s met het SKF.
Wie wint, wie verliest?
De federale regering zou met middelen uit het SKF een toelage voor gezinnen in energiearmoede willen financieren, maar daar is nog niets over beslist. Wat wel al duidelijk is, is dat er voor de toelage maximum 13,13 procent van de Belgische SKF-middelen kunnen gebruikt worden. Dat is het gedeelte dat na onderhandelingen tussen de federale regering en de gewesten is voorzien voor het federaal beleid.
Belgische armoedeorganisaties vroegen echter om het maximum percentage dat de EU toelaat, namelijk 37,5 procent, in te zetten voor directe compensatie. Net omdat een aanzienlijk deel van de Belgische gezinnen niet in de mogelijkheid is om de woning aan te pakken de komende jaren.
Het grootste deel van de ETS 2-inkomsten, de nationale veilinginkomsten, kunnen lidstaten inzetten voor een veel breder klimaatbeleid. Daar zijn geen aparte plannen voor nodig. De grootte van die inkomsten is dus afhankelijk van de CO2-prijs en de uitstoot. De Vlaamse regering zou een deel van die inkomsten willen aanwenden om een bijkomende korting in de elektriciteitsfactuur te financieren waardoor de taks shift in de totale energiefactuur (gas, stookolie, elektriciteit) voor wie fossiele brandstoffen verbruikt geen meerkost zou betekenen bij gemiddeld verbruik.
De optelsom van de Vlaamse taks shift, de federale accijnsverhoging voor gas en stookolie en ETS 2 zal er in elk geval voor zorgen dat fossiele brandstoffen duurder worden.
Wie geen fossiele brandstoffen verbruikt in de woning heeft dus een dubbel voordeel. Met de Vlaamse taks shift zal dan weer geen nieuw beleid gefinancierd worden. Het zijn bestaande kosten die via een verschuiving van lasten anders zullen gefinancierd worden. De extra inkomsten door de federale accijnsverschuiving van elektriciteit naar gas zullen ook niet gebruikt worden voor nieuw beleid, maar om de begroting op orde te krijgen.
Wat zullen de effecten zijn van de hervorming van het sociaal energietarief in combinatie met de taks shift op energie? De optelsom van de Vlaamse taks shift, de federale accijnsverhoging voor gas en stookolie en ETS 2 zal er in elk geval voor zorgen dat fossiele brandstoffen duurder worden. Elektriciteit zal een beetje goedkoper worden waardoor het interessanter wordt om een warmtepomp te plaatsen en een elektrische wagen te kopen.
Dat wordt bevestigd door een recente analyse van de dienst Klimaat van de FOD Volksgezondheid. Daarin staat te lezen dat verschuiving van lasten op energie de prijskloof van verwarmen met een warmtepomp ten opzichte van verwarmen met aardgas tegen 2030 zal verkleinen naar 2,8. Dat wil zeggen dat het verbruik van 1 kWh elektriciteit nog 2,8 keer duurder zal zijn dan het verbruik van 1 kWh aardgas. Deze zomer was dat nog meer dan 4. Om een warmtepomp helemaal rendabel te maken zou het verschil maximum 2,1 mogen zijn.
Warmtepompen
Goed nieuws dus voor wie een warmtepomp wil plaatsen en een elektrische wagen wil kopen. En uiteraard ook voor wie dat al heeft gedaan. Maar voor heel wat huishoudens met een lager- en middeninkomen zal goedkopere elektriciteit niet volstaan om de switch naar elektrische verwarming en mobiliteit te maken. Want de bestaande ondersteuning voor de renovatie en het fossielvrij maken van woningen in Vlaanderen volstaat niet voor ongeveer 40 procent van de Vlaamse huishoudens.
De extra middelen uit het Sociaal Klimaatfonds zullen evenmin voor een kentering zorgen. Door eerdere besparingen op renovatiebudgetten en door het feit dat de huis-per-huisaanpak met de bestaande premies en leningen op zijn limieten stoot. Wie geen marge heeft in het maandbudget en geen spaarpotje om renovatiewerken te betalen of een renovatielening af te betalen is hiermee niet geholpen en dreigt dus achter te blijven.
Vooral huurders, alleenstaanden en ouderen met een klein pensioen op de private markt lopen een groter risico op energiearmoede. Zij zullen langer gas en stookolie verbruiken voor hun woning en zullen de toegenomen lasten op fossiele brandstoffen het sterkst voelen. Zeker wanneer ze in een slecht geïsoleerde woning wonen.
Een sociaal energietarief en een federale energietoelage vanuit het SKF kunnen de pijn verzachten, maar het is afwachten wat de federale regering hierover zal beslissen. Het is niet ondenkbaar dat men de bescherming gaat afbouwen en dat dus de energiearmoede zal toenemen.
Vlaamse renovatiemaatschappij
Er is dus meer overheidsbudget en andere voorfinanciering voor de renovatie van woningen nodig. Zo zou het terugbetalingsprincipe van het Noodkoopfonds – je betaalt de lening pas terug bij de verkoop van de woning of na twintig jaar – veel breder kunnen toegepast worden. Beweging.net heeft daarom samen met een aantal andere Vlaamse middenveldorganisaties het voorstel gelanceerd om een Vlaamse renovatiemaatschappij op te richten die via een collectief renovatiefonds collectieve projecten uitrolt in wijken en appartementen waar kwetsbare gezinnen wonen en dit combineert met voorfinanciering op maat van de bewoners.
Een iets minder ingrijpende, maar niet onbelangrijke, kwestie voor gezinnen is de verduurzaming van hun mobiliteit. De prijzen aan de pomp zullen stijgen door ETS 2 en elektrische wagens zijn nog steeds duur. Met meer fietspaden en Vervoer op Maat zijn autoafhankelijke gezinnen met een beperkt inkomen wellicht niet geholpen.
Een sociale lease van elektrische wagens en een beter openbaar vervoeraanbod zijn meer impactvolle oplossingen, maar voorlopig lijken de Vlaamse en federale regering daar niet echt warm voor te lopen. Al liet Vooruit onlangs een ballonnetje op om het systeem van sociale leasing te onderzoeken.
Het is niet ondenkbaar dat op een bepaald moment opnieuw gele hesjes zullen opstaan.
Een koolstoftaks is verdedigbaar als de inkomsten integraal worden ingezet voor investeringen in een rechtvaardige transitie. Dat impliceert dat je herverdelend werkt. De middelen worden ingezet voor de ondersteuning van wie niet op eigen houtje mee kan. Het Sociaal Klimaatfonds is vanuit die redenering opgericht, maar bevat slechts een klein deel van de inkomsten van ETS 2. Bovendien zijn een aantal maatregelen die de Vlaamse regering wil financieren met middelen van het SKF weinig effectief en zal de directe toelage zeer waarschijnlijk lager uitvallen dan armoedeorganisaties vragen.
Met de Vlaamse taks shift op energie en de federale accijnsverschuiving wil men vooral warmtepompen en elektrische wagens interessanter maken en de begroting op orde houden. Goed voor het klimaat en de begroting, maar niet voor de portemonnee van iemand die al krap bij kas zit. Als ook een hervorming van het sociaal energietarief leidt tot minder bescherming voor rechthebbenden, is het niet ondenkbaar dat op een bepaald moment opnieuw gele hesjes zullen opstaan.
