Macron zet in op AI voor winst, terwijl Europa traditioneel ethiek en regulering benadrukt. Het is zoeken naar een balans tussen morele waarden en onbegrensde technologische ontwikkeling.’
Mieke De Ketelaere (54)
• Adjunct-hoogleraar aan Vlerick Business School
• Schrijft boeken over AI voor een breed publiek, zoals Mens versus machine.
U werkte in 2017 mee aan de eerste Belgische AI-beleidsnota.
De Ketelaere ¬ ‘Ik pleitte voor een ethische kijk, maar dat werd eerder als een rem op innovatie onthaald. Iets later belden ze terug: blijkbaar was het toch geen slecht idee om over de maatschappelijke impact van AI na te denken. Innovatie is niet alleen technologie, maar ook hoe we ermee omgaan. Ook op dat vlak kunnen we vernieuwend uit de hoek komen.’
Toen klonk AI voor velen nog als iets futuristisch, staan we nauwelijks acht jaar later voor een echte revolutie of is het toch eerder een hype?
De Ketelaere ¬ ‘Het is een beetje beide. Grote bedrijven pakken uit met indrukwekkende AI-toepassingen, maar die moeten vooral geld en investeerders binnenhalen. Nochtans is de technologie zelf niet nieuw. Tot de jaren 90 bleef het vooral bij academisch onderzoek, tot bedrijven interesse gingen tonen.’
‘Wat wel veranderde, is de snelheid. Vroeger moest je AI-systemen manueel voeden met data. Door digitalisering en internet kan AI zichzelf nu veel sneller verbeteren. Dat maakt het extra belangrijk om stil te staan bij de gevolgen van AI op ons leven en werk, want ondertussen begint AI wel een impact te hebben op mensen, onze levens en de planeet.’
Gebruikt u zelf AI?
De Ketelaere ¬ ‘Ik gebruik het dagelijks. Ik laat AI bijvoorbeeld een eerste versie maken van een tekst of een tekst vertalen. Het is vooral handig voor dingen die ik eigenlijk zelf wel kan, maar die me tijd kosten. AI werkt snel, maar mist finesse. Het blijft nodig dat ik de puntjes op de i zet.’
Op de werkvloer hebben we al automatische e-mailsuggesties. Maar betekent AI ook een verschil voor wie praktisch werk heeft?
De Ketelaere ¬ ‘We zien dikwijls maar enkele toepassingen van AI, terwijl het ons op heel verschillende manieren kan bijstaan. Bijvoorbeeld voor wie in moeilijke of gevaarlijke omstandigheden werkt, zoals een brandweerman. Die moet aandacht hebben voor zowel zijn eigen veiligheid als die van anderen. Daarom werd een pak ontwikkeld dat ook de hoeveelheid giftige gassen en de temperaturen meet. Samen met AI waarschuwt zo’n pak de brandweerman wanneer die zichzelf in veiligheid moet brengen.’
‘AI kan ook lassers helpen om meteen de kwaliteit van hun lasnaad te controleren. Systemen met slimme sensoren, hyperspectrale of röntgencamera’s, 360-gradencamera’s … kunnen een aanvulling vormen op onze eigen zintuigen.’
‘Maar ook in een hele andere sector als de zorg kan AI een verschil maken. Eigenlijk wordt het werk daar nog steeds georganiseerd zoals in de jaren 50, met veel administratie. Nochtans kiezen veel verpleegkundigen zo’n werk net voor het menselijke contact. AI kan helpen door administratieve taken over te nemen en slim te bepalen welke kamers of taken prioriteit moeten krijgen. Zo komt er meer tijd vrij voor echte zorg.’
AI is (binnenkort?) overal
Maar is er een garantie dat die tijdswinst wordt gebruikt voor betere zorg? Of betekent het gewoon een hogere werkdruk?
De Ketelaere ¬ ‘Dat is precies de kern van het debat. Tijdens mijn doctoraat ontwikkelde ik een AI-systeem dat kon voorspellen welke bevallingen ingeleid moesten worden. Een waardevol hulpmiddel, want zo’n inleiding gebeurt met medicatie die je beter mijdt als het niet nodig is.’
‘Het systeem werkte perfect, maar botste op weerstand bij de gynaecologen. Niet omdat het fout was, maar omdat het geen rekening hield met hun persoonlijke agenda. Artsen wilden de bevalling van hun patiënten zelf uitvoeren en planden die liever in functie van hun eigen aanwezigheid in.’
‘Dat toont hoe AI altijd ingezet wordt met een bepaald doel. Willen we het gebruiken om mensen echt te helpen, of vooral om efficiëntie en winst te maximaliseren? En dan is er ook nog de impact op ons brein. Als werknemers door AI alleen maar meer en moeilijke taken zullen krijgen, zal het aantal burn-outs nog hoger pieken. Ik strijk bijvoorbeeld graag. Nochtans is dat wat saai werk, maar tegelijk gebeurt er dan wat in mijn hoofd waardoor ik weer meer ruimte krijg voor ander werk. Het is belangrijk ook zoiets te hebben in ons werk.’
Moeten we vrezen dat AI massaal jobs zal doen verdwijnen?
De Ketelaere ¬ ‘Vraag het aan neurologen: we begrijpen nog maar vijf tot tien procent van ons eigen brein.
AI heeft geen gezond verstand, geen empathie, geen bewustzijn. Het kan ons verslaan in schaken, maar bij Monopoly, waar communicatie en interactie meespelen, ligt het moeilijker. Zelfs een vaatwasser goed inladen is te complex. Terwijl dat ons zoiets banaal lijkt.’
‘Wat AI wel doet, is taken veranderen. In de geschiedenis hebben machines altijd werk vervangen, maar er zijn ook nieuwe taken ontstaan. Denk aan wevers die plaatsmaakten voor technici die weefmachines onderhielden. Daar moeten we mee bezig zijn, zodat mensen niet zonder werk vallen.’
‘AI werkt snel, maar mist finesse.’
‘AI wordt momenteel vaak als een IT-project van bovenaf uitgerold, zonder de betrokkenheid van de werknemers. Maar eigenlijk moet elke medewerker begrijpen wat de impact zal zijn. De EU verplicht dat ondertussen zelfs. Je hoeft geen expert te worden, maar je moet wel weten wat AI voor jouw baan betekent.’
Onze samenleving draait momenteel in grote mate op bijdragen uit arbeid. Moeten we dat niet herbekijken als AI ons werk deels overneemt?
De Ketelaere ¬ ‘Sinds recent ook eerste gesprekken zijn opgestart over het invoeren van een belasting op digitale medewerkers, zie ik geesten soms keren. Uiteindelijk zal het er toch komen. Onlangs besloot een Canadese rechter dat wanneer een chatbot financieel advies geeft, het bedrijf eigenlijk dezelfde wettelijke verantwoordelijkheden heeft als bij menselijke medewerkers.’
Is dat de reden waarom bedrijven AI nu nog niet massaal inzetten?
De Ketelaere ¬ ‘Momenteel haalt slechts een kwart van de bedrijven die AI gebruiken daar effectief financieel voordeel uit. Niet omdat de technologie niet werkt, maar omdat de werkorganisatie en de nodige processen errond vaak niet goed zijn aangepast. Bedrijven moeten begrijpen dat AI niet gewoon mensen zal vervangen. Zo eenvoudig is het niet. Maar het biedt wel de kans om te innoveren en om efficiëntie en kwaliteit te vergroten.’
