Jan Balliauw vanuit Moskou was jarenlang een vaste waarde op het kleine scherm. De – letterlijk – doorgewinterde journalist startte zijn loopbaan tijdens de Koude Oorlog.
Jan balliauw
• Richtte samen met Stefan Blommaert Radio Centraal op
• VRT-correspondent in Rusland van ’90 tot ’93
• Ging met pensioen op 1 januari 2025
• Is verbonden als expert aan het Egmontinstituut
Balliauw ¬ ‘Ik was altijd al razend nieuwsgierig naar wat zich afspeelde achter het IJzeren Gordijn. Mijn eerste reis was in 1981 naar Roemenië. Het land had in het Westen een goed imago maar bleek een verschrikking. Ik besefte dat ons beeld van een communistische wereld helemaal niet klopte. Even later begon de tijd van de glasnost en perestrojka (openheid en hervormingen in de Sovjet-Unie, red.).’
‘Vroeger kon je je niet voorstellen dat zo’n supermacht zou vallen. Toch is dat gebeurd. Op één nacht was de Sovjet-Unie in rook opgegaan.’
U heeft een aantal jaren in Rusland gewoond.
Balliauw ¬ ‘In 1990 kon ik met een studentenvisum naar Rusland. Ik was niet echt van plan om correspondent te worden, maar ben er eerder ingerold.’
‘Rusland is anders dan bij ons. In het publieke leven zijn Russen kil. Je ziet amper een lach op straat. Eenmaal binnen zijn ze warm. En niet bepaald gematigd in hun emoties.’
‘Russen kijken met een dubbele houding naar het Westen. Vooral na de val van de Sovjet-Unie was het Westen hun droombeeld. Maar achterdocht nam de bovenhand. Wil het Westen ons domineren?’
Hoe schat u Poetin in?
Balliauw ¬ ‘Hij komt heel vriendelijk over, maar hij kan je met één slag onderuithalen. Ooit heb ik hem op een persconferentie kwaad gekregen. Ik vroeg of de gasleveringen gegarandeerd waren, hij zat meteen op zijn paard. Drie à vier maanden daarna draaide Rusland de gaskraan naar Oekraïne dicht. Zomaar onderhandelen met hem op basis van vertrouwen kan niet. Je hebt keiharde garanties nodig en een enorme stok achter de deur.’
‘Met Poetin valt niet op basis van vertrouwen te onderhandelen.’
Neemt Europa de juiste houding aan ten opzichte van Rusland?
Balliauw ¬ ‘Rusland probeert desinformatie te verspreiden en stelt zo het Europese idee in vraag. Zo verzwakken ze ons van binnenuit. Mensen moeten zich ervan bewust worden dat algoritmes van sociale media geen vrijheid van meningsuiting zijn, maar dat daar een machinekamer achter zit die bepaalde uitingen bevoordeelt. Het is een verdienmodel.’
‘Eigenlijk kijkt Poetin naar Europa als de KGB-spion die hij is geweest: hij zoekt onze zwakke plek en valt ons daarop aan. Intussen zijn wij in Europa in slaap gevallen, lijkt het wel. Wie vanuit Peking, Mumbai of Moskou naar Europa kijkt, ziet een vrij versplinterde samenleving die onvoldoende weerbaar is en geen eenheid uitstraalt.’
Sinds 2022 bent u niet meer welkom in Rusland als journalist.
Balliauw ¬ ‘Dat klopt, wel als toerist. Sinds de oorlog in Oekraïne kun je niet onpartijdig verslag uitbrengen in Rusland. Oekraïners strijden voor het democratische model waarvoor zij hun leven willen geven. Daar draait het om bij hen. Het doel van Poetin? Hij wil de dominante kracht in Europa worden.’
Hoe kijkt u naar Trump?
Balliauw ¬ ‘Zijn inauguratiespeech stelt me allerminst gerust. Ik zie steeds meer vergelijkingen met de jaren ’30. Kijk bijvoorbeeld naar zijn visie op de rechtsstaat. De ultieme test voor een democratisch leider is de vreedzame overdracht van de macht. Op die test is hij al grandioos gefaald. Sterker: nu beweert Trump zelfs dat hij door God gezonden is. Dat is niet voor vier jaar hè, dat is voor altijd.’
‘De wereld vandaag is veel instabieler als tijdens de Koude Oorlog.’
‘Als je ooit geleefd hebt in een land waarin je je niet kunt verdedigen tegen een overheid, besef je ten volle wat de rechtstaat betekent. Wij beseffen dat niet.’
Bent u pessimistisch?
Balliauw ¬ ‘In de Koude Oorlog was er voortdurende spanning tussen twee kernmachten. Maar er waren afspraken, er was de zogenaamde ‘rode telefoon’ (telexverbinding tussen Washington en Moskou, red.). Vandaag is China zich aan het opmaken om een grote rol te spelen. Ook Rusland probeert zijn invloedssfeer uit te breiden. De wereld vandaag is veel instabieler. Ook omdat afspraken ontbreken.’
