Money makes the world go round. Maar weinigen die nog goed en wel beseffen hoe ons wereldwijde financieel systeem precies werkt. Zelfs topbankiers van de centrale bank niet, stelde onderzoeksjournalist Thomas Bollen vast. Hij dook in de wereld van digitale geldcreatie, veilig opgeborgen goudklompen en idealistische vernieuwers van het geldstelsel op internetfora.
Thomas Bollen
In zijn boek Geld genoeg, maar niet voor jou speurt hij als een detective naar de geheimen van ons financieel stelsel. Het stond wekenlang in de Nederlandse bestsellerlijstjes.
‘Mensen gaan ervan uit dat er een vaste geldhoeveelheid rondgaat in de economie, die centrale banken aansturen’, zegt hij. ‘Maar dat publieke geld, uit de drukpersen van de centrale bank, omvat minder dan tien procent van de totale geldhoeveelheid. 90 procent van de geldcreatie gebeurt door private banken, vooral door leningen te verstrekken.’
Hoe werkt die geldschepping juist?
BOLLEN ¬ ‘Als banken bijvoorbeeld een lening uitkeren van 400.000 euro, dan creëren ze dat geld louter boekhoudkundig. Zonder dat daar bestaand geld van anderen tegenover moet staan. Het is alleen een belofte van de bank dat je dat banktegoed kunt inwisselen tegen publiek geld.'
'90 procent van de geldcreatie gebeurt door private banken, vooral door leningen te verstrekken.'
Thomas Bollen
'Maar in onze digitale economie is het gros van ons geld privaat geld, terwijl dat 70 jaar geleden ongeveer de helft was. Geldcreatie was toen meer een publieke taak.’
Ongetwijfeld heerlijk om zelf geld te kunnen maken, maar waarom is dat een maatschappelijk probleem?
BOLLEN ¬ ‘Banken bepalen waar dat nieuwe geld eerst naar gaat en dat hangt af van hun winstverwachting. Niet van waarin we als samenleving wíllen investeren. Twee derde van de geldcreatie door banken gaat naar hypotheken. Dat blaast de woningprijzen op en vergroot bestaande ongelijkheden.’
‘Het is een vaste regel in ons stelsel dat hoe rijker je bent, hoe goedkoper je geld kunt lenen. Grote multinationals en private investeringsfondsen kunnen zich veel goedkoper financieren dan jij en ik. Met dat geld kopen ze woonzorgcentra of dierenartsenparktijken op, waar ze vervolgens de tarieven optrekken.'
'Grote multinationals en private investeringsfondsen kunnen zich veel goedkoper financieren dan jij en ik. Met dat geld kopen ze woonzorgcentra of dierenartsenparktijken op.'
Thomas Bollen
'De geldcreatie gaat kortom helemaal niet per se naar economische productiviteit, wel naar speculatie en kortetermijnwinsten. Of naar de financiële sector zelf, die veel sneller groeit dan de reële economie.’
De financiële crisis van 2008 toonde hoe instabiel het systeem is. Is er sindsdien iets veranderd?
BOLLEN ¬ ‘Toen moesten overheden de banken redden met belastinggeld en daar zijn banken sindsdien aan gewend geraakt. Met perverse effecten, want commerciële financiële instellingen die grote risico’s nemen worden niet afgestraft als het fout gaat. De winsten zijn privaat, maar de kosten dragen we allemaal. Dat is een slecht model.’
‘Vanaf de jaren 80 versoepelden wereldwijd de regels die deze risico’s 50 jaar lang behoorlijk succesvol beteugelden. Na de crisis van 2008 hebben velen geprobeerd om opnieuw strengere eisen in te voeren, maar zij botsten op de enorme macht van de bankenlobby en op de ideologische vooringenomenheid van politici en centrale bankiers voor het vrijemarktdenken.'
'Aan de architectuur van het geldstelsel veranderde niets. Inmiddels wordt alweer gesproken over hogere bonussen voor bankiers en soepelere regels.’
Tijdens de coronacrisis werden de banken opnieuw gespekt met publiek geld. Nu was er nauwelijks ophef.
BOLLEN ¬ ‘De centrale banken trokken de rente op om de inflatie af te koelen. Die hogere rentes betaalden ze ook op de bankreserves die private banken hebben staan op hun rekening bij de centrale bank. In 2023 ging dat in Europa om 127 miljard euro publiek geld.'
'De bedoeling was dat de banken die hogere rente zouden doorgeven aan gewone spaarders, maar dat gebeurde nauwelijks. Ze boekten recordwinsten. Tegelijk maakten de centrale banken zo zelf historische verliezen, in België 3,5 miljard. Uiteindelijk draait daarvoor de belastingbetaler op en zet dat de staatsfinanciën onder druk, zoals we vandaag zien.’
'Tijdens de coronacrisis trokken de centrale banken de rente op en maakten ze historische verliezen, in België 3,5 miljard. Uiteindelijk draait daarvoor de belastingbetaler op.'
‘Dat alleen private banken een rekening kunnen openen bij de centrale bank geeft hen enorme privileges. Meer nog, de Europese Centrale Bank kocht tussen 2016 en 2021 ook bedrijfsleningen op om de economie te stimuleren, zoals van luxemodehuis Louis Vuitton van Bernard Arnault, de rijkste man van Europa.'
'Hij keerde daarmee extra dividenden uit aan zijn aandeelhouders, vooral hijzelf en zijn familie, en kocht vervolgens aandelen van zijn bedrijf op, wat de koers van zijn aandelen omhoog joeg. Zo werkt het huidige systeem de allerrijksten in de hand.’
Kunnen we publiek geld opnieuw belangrijker maken voor gewone spaarders?
BOLLEN ¬ ‘Na de crisis van 2008 vroegen velen zich af waarom we geen veilige bankrekening bij de overheid konden hebben, zoals met door de overheid gegarandeerd contant geld. Ook in onze digitale wereld moeten we publiek geld behouden, zeker nu cryptomunten opkomen of Facebook een eigen munt wil creëren.’
‘Nu begint ook de Europese Centrale Bank die beweging te maken. De digitale euro, die in de steigers staat, is niets anders dan een bankbiljet in digitale vorm. Dan heb je een rekening bij de centrale bank, die echt veilig is. Voor je betaalverkeer ben je bovendien niet meer afhankelijk van Amerikaanse tussenpartijen zoals Visa of Mastercard, net zoals bij contant geld.'
'Sparen en betalen zijn publieke nutsfuncties, die moeten we niet louter en alleen aan de markt overlaten.'
Thomas Bollen
'Nu de Europese verhoudingen met de Verenigde Staten onder druk staan, is er een momentum. Alleen doet de bankensector er alles aan om de digitale euro zo beperkt mogelijk te houden.’
‘Wellicht is de grootste misvatting over ons geldsysteem dat het een natuurverschijnsel is. Maar het is een menselijk en politiek bouwwerk. We kúnnen het veranderen. Sparen en betalen zijn publieke nutsfuncties, die moeten we niet louter en alleen aan de markt overlaten.’
