Het begrip compassionate conservatism dook op in de jaren negentig, tijdens de presidentiële kiescampagne van George W. Bush. Zijn raadgevers omschreven het als de overtuiging dat ‘je mensen het best helpt door hen kansen te bieden om hun eigen capaciteiten te maximaliseren en zo een reële positie te verwerven in de voortdurende economische en sociale gezondheid van de natie’.
Dat compassievolle conservatisme zou steunen op drie principes: een optimistisme over hoe individuen het beter kunnen doen, de overtuiging dat de beste manier om mensen te helpen via de markt verloopt, en ten derde dat welvaart een doel moet hebben – ‘dat wil zeggen dat er meer dan alleen de markt nodig is om Amerika een succesvol land te laten zijn’.
In deze visie heeft de overheid niet de verantwoordelijkheid om de rijkdom van de burgers te herverdelen, maar om kansarmen vaardigheden en kansen te bieden om hun eigen rijkdom te creëren. Empowerment, not entitlement.
Sammy Mahdi neemt deels afscheid van het personalisme dat de christendemocratie, zeker na de Tweede Wereldoorlog, als hét leidend beginsel beschouwde.
Het denken van Sammy Mahdi vertoont raakvlakken met deze manier van denken. In zijn interessante boek Van hol naar vol. 10 wake-upcalls voor christendemocraten (2021) erkent hij het conservatisme en de ideeën van de Britse 18de-eeuwse antirevolutionaire denker Edmund Burke – ook door Bart De Wever gekoesterd als ‘de ideologische voorvader van de christendemocratie’.
Daarnaast laat hij zich inspireren door het ‘relationeel mensbeeld’ van de Frans-Joodse filosoof Emmanuel Levinas, de sociale erfenis van Adolf Daens en het ‘personalistisch beginsel dat iedereen moet worden aangesproken op hun talent’. Deze mix van uitgangspunten en gedachten vormt blijkbaar de kern van dat warme conservatisme waarmee Mahdi van de cd&v (opnieuw) een volkspartij wil maken. Ze zijn de ‘kapstokken waaraan we de jassen van de christendemocratie kunnen ophangen’.
Hiermee neemt hij deels afscheid van het personalisme dat de christendemocratie, zeker na de Tweede Wereldoorlog, als hét leidend beginsel beschouwde.
Pseudo-democratie
Mahdi stelt uitdrukkelijk dat de cd&v het politieke centrum moet verlaten. Maar waar positioneert hij dan zijn partij? Schuift hij met zijn partij op in de richting van een (gemodereerd) conservatisme, of in de richting van flinkse sociaaldemocratische standpunten?
Zelf heeft hij het over een dubbele strategie, gedreven door een combinatie van een ethisch-cultureel conservatief programma met een centrumlinkse sociaaleconomische koers.
‘Op economisch vlak’, zo zei hij in een interview, ‘wil de partij investeren in inkomen, koopkracht, welzijn en gezondheidszorg. Daarin zijn we dus eerder centrumlinks georiënteerd: warm en beschermend. Op sociocultureel vlak letten we dan weer op integratie, migratie en veiligheid. We verwachten dat het migratiebeleid een aantal regels vooropstelt die iedereen moet naleven.’ (Dwars, studentenblad Universiteit Antwerpen, 10 juni 2024)
Volgens Réginald Moreels dreigen we terecht te komen in een pseudo-democratie, geleid door een alomtegenwoordige particratie, met klassieke partijen ‘die hun basisideologie hebben opgegeven en zich nu gedragen als windhozen’.
Of deze ideologisch-politieke combinatie ook meer kiezers kan bekoren, moeten we nog afwachten. Arts, humanitair activist en voormalig christendemocratisch politicus en minister Réginald Moreels is in elk geval weinig gecharmeerd door deze strategie. ‘Waar zijn de christendemocratische grondwaarden naartoe? Waar is de gastvrijheid voor mensen die op de vlucht zijn?’ (De Zondag, 18 december 2023)
Dat zijn de vragen die voor hem fundamenteel zijn. Ze komen aan bod in zijn recent verschenen essay Democratie bestaat nog niet (Otheo, 2025). Moreels blijft overtuigd van de kracht van het personalisme. De relatie van mens tot mens – breder zelfs, met zijn natuuromgeving – blijft voor hem ‘een bakermat voor een potentieel betere samenleving’.
Zonder verwijzingen naar het conservatisme komt hij tot andere politieke gedachten dan Mahdi. Als ‘zoekende gelovige’, ‘beïnvloed door de evangelische waarden’, definieert hij zichzelf als ‘links en progressief’.
Volgens Moreels dreigen we terecht te komen in een pseudo-democratie, geleid door een alomtegenwoordige particratie, met klassieke partijen ‘die hun basisideologie hebben opgegeven en zich nu gedragen als windhozen’. Voeg daar de opkomst aan toe van eigen-volk-eerst-bewegingen en ‘het economisch productieconsumerisme dat de wereld domineert’, en dan kunnen we volgens hem nog woelige tijden verwachten.
Een wereld van verschil
Maar met het filosofisch personalisme als uitgangspunt, met zijn kennis en rijke ervaring in het Afrikaanse continent, en terugkijkend op de geschiedenis van de democratie, ziet Réginald Moreels twee positieve evoluties: de vaststelling dat soberder leven mensen gelukkiger maakt en hun blijvende zoektocht naar (ook religieuze) zingeving.
Zo kunnen we een ethocratie uitbouwen, ‘een mix van verkozen representatieve en uitgelote bindende burgerdemocratie die ethisch geïnspireerd en geleid wordt’. Dat alternatief is vatbaar voor heel wat discussie – Mahdi ziet er weinig heil in – en zal door sommigen als naïeve dromerij weggezet worden. Toch is zijn gedreven essay een interessante poging om van de democratie een deugd te maken.
Moreels blijft een voorstander van collectieve regularisaties voor mensen zonder papieren en distantieert zich van de migratiepolitiek van de cd&v. ‘Onder de vorige staatssecretaris voor Asiel en Migratie, Nicole de Moor (cd&v), moesten zo’n drieduizend migranten buiten slapen. In een rijk land als België is dat onaanvaardbaar. Ik zou als staatssecretaris geen oog dichtdoen’, zei hij onlangs.
Moreels blijft een voorstander van collectieve regularisaties voor mensen zonder papieren en distantieert zich van de migratiepolitiek van de cd&v.
En voegde hij daaraan toe: ‘Nu is er de nieuwe rechtse regering – ik noem ze bewust niet centrumrechts – die een nog strenger asielbeleid gaat voeren en ook de werkloosheidsuitkering in de tijd beperkt, wat heel wat zwakkeren zal treffen. Schrap die C van Christen maar in cd&v.’ (Knack, 12 februari 2025)
Met die provocerende uitspraak zet Moreels de verschillen met het denken en handelen van Mahdi op scherp. Hopelijk is dat niet het einde van het debat. Ze delen immers een christendemocratische ideologische erfenis en politieke praktijk. Hun verschillende interpretaties van de wereld vandaag geven stof tot nadenken en zuurstof voor een warme discussie over de toekomst van de christendemocratie.
Quid cd&v?
