Wie vermogend was kon lange tijd rekenen op een fiscaal El Dorado. Kapitaal veiligstellen of zelfs verstoppen was relatief makkelijk. Belastingdiensten hadden het nakijken. Maar ook landen bekampten elkaar zelf op hun beurt met de laagste belastingen voor ondernemingen. De laatste tien jaar kwam daar stilaan verandering in. Banken werden bijvoorbeeld zelf mee verantwoordelijk om belastingontwijking tegen te gaan en regeringen gingen beter samenwerken om financiële gegevens uit te wisselen. Ondertussen is zo onder meer het notoire Zwitserse bankgeheim in heel wat gevallen verleden tijd. En in 2021 kwamen 140 landen overeen een wereldwijde minimumbelasting in te voeren voor multinationals.
Ondanks het belang van die ontwikkelingen is er toch weinig bekend over de effecten van dat nieuwe beleid. Dat merkten ze bij het EU Tax Observatory op. ‘Neemt de belastingontduiking wereldwijd af of toe? Voor wie? Of ontstaan er nieuwe problemen?’ Die vragen trachtte de onafhankelijke onderzoeksinstelling, verbonden aan de Paris School of Economics en onder leiding van vooraanstaand econoom Gabriel Zucman in een nieuw rapport te beantwoorden. Niet onbelangrijk, merkten ze op, ‘gezien de toenemende inkomens- en vermogensongelijkheid, de hoge staatsschuld in de post-coronacontext en een grote behoefte aan overheidsinkomsten om de klimaatverandering aan te pakken en de gezondheidszorg, het onderwijs en de openbare infrastructuur te financieren.’
The good, the bad and the ugly
Zucman vatte op X, tot voor kort gekend als Twitter, het rapport samen als ‘The good, the bad and the ugly’. Het goede nieuws is volgens de econoom dat het idee van uitwisseling van bankgegevens niet langer een onbereikbare utopie is. Hoewel er op dat vlak nog zaken te verbeteren zijn, ziet de instelling toch een terugval in de belastingontduiking door rijke individuen. De omvang van de belastingontwijking via belastingparadijzen is momenteel nog een derde van wat het tien jaar geleden was.
Het afzwakken van de plannen voor de wereldwijde minimumbelasting op multinationals rekende de econoom tot het slechte nieuws van het rapport. Hoewel 140 landen zich wel achter de plannen schaarden, zijn de regels in de praktijk te hard verwaterd om effectief te zijn, zeggen de onderzoekers.
'Wereldwijd hebben miljardairs effectieve belastingtarieven die gelijk zijn aan 0 tot 0,5 procent van hun vermogen'
In 2021 wekte de norm van vijftien procent voor de minimumbelasting nog hoge verwachtingen. Aanvankelijke werd er wereldwijd op tien procent meer inkomsten uit vennootschapsbelasting gerekend. Maar door de afgezwakte plannen en nieuwe achterpoortjes zullen de opbrengsten twee tot drie keer lager zijn dan aanvankelijk gezegd. ‘In grote mate dus een gebroken belofte’, concludeert Zucman.
En tot slotte nog the ugly? De ultrarijken met miljarden euro’s aan bezit betalen nog steeds heel weinig belastingen dankzij praktijken die balanceren op de grens van de legaliteit. Relatief gesproken betalen ze zo zelfs veel minder dan wie gewoon werkt en spaart. ‘Wereldwijd hebben miljardairs effectieve belastingtarieven die gelijk zijn aan 0 tot 0,5 procent van hun vermogen. Ze maken daarvoor vaak gebruik van lege vennootschappen om inkomstenbelasting te ontwijken. Tot op heden is er nog geen serieuze poging ondernomen om deze situatie aan te pakken, wat de sociale aanvaardbaarheid van de bestaande belastingsystemen dreigt te ondermijnen.’
