‘Iemand kan een boel kennis hebben vergaard, en daarbij een stom rund zijn gebleven. (…)’ Waarom deze openingszin?
‘Ik koos voor dat citaat van schrijver Gerard Reve omdat we vandaag geneigd zijn om alles tot kennis vernauwen, en dan meer bepaald natuurwetenschappelijke (natuurkunde, scheikunde en biologie, red.) kennis. Bovendien kijken we naar die kennis vanuit een maatschappelijk-economisch perspectief, met winst als drijfveer. We vergeten daarbij een minstens even belangrijke andere invulling van kennis. Die noem ik dit 'wijsheid'. Ik zou wijsheid een rechtmatige plaats naast kennis willen zien krijgen.’
Hoe zou u wijsheid definiëren?
‘Kennis koppelen we vandaag meteen aan wetenschap en technologie, wat betekent dat kennis slechts 500 jaar oud zou zijn. Echter, we verzamelen kennis al sinds het begin van ons bestaan. Kennis dient om ons beter en langer te laten leven. Het beantwoordt concrete vragen zoals: ‘Hoe kom ik aan voedsel, hoe verwarm ik mijn huis, hoe bouw ik een woning?’ Kennis dient om ons welzijn te verhogen en daar zijn we bijzonder goed in geworden.’
'Maatregelen zoals het inperken van de werkloosheiduitkering of snoeien in pensioenen vergroten de sociaaleconomische ongelijkheid. Op basis van wetenschappelijke kennis kan ik u verzekeren dat de ellende zal toenemen.'
Paul Verhaeghe
‘Daarnaast zijn er existentiële vragen zoals: ‘hoe verhoud ik mij tegenover anderen, hoe voed ik mijn kinderen op, waar kom ik vandaan, is er iets boven ons?’ Deze vragen krijgen nooit een exact antwoord, maar zijn ontzettend belangrijk omdat ze vroeg of laat in ieders leven opduiken.’
We beschikken over een overvloed aan mogelijke kennis, toch worden we niet wijzer, stelt u.
‘Dat klopt. Iemand die op een bepaalde plek, in de juiste sociaal-culturele omgeving geboren wordt, kan op dertig jaar tijd dezelfde kennis verwerven waar wij als soort 2000 jaar over gedaan hebben. Elk jaar weten we meer, fantastisch toch? Maar wijzer worden we niet.’
‘Zo’n honderd jaar geleden deed de razendsnelle ontwikkeling van techniek gebaseerd op wetenschap bij mensen de overtuiging groeien dat er voor alles een exact antwoord bestaat. De wereld raakte zo ‘onttoverd’: we hebben geen konijnenpoten meer in onze binnenzak of hoefijzers boven de schuurdeur want bruikbare, exacte antwoorden zouden ons leven beter maken. Maar die exacte antwoorden zijn er niet voor existentiële vragen.’
Hoe kijkt u naar sociale media en de kracht waarmee die mensen in een ‘tunnel’ zuigen?
‘Sociale media worden tegenwoordig sterk bekritiseerd, vooral omdat ze voor jongeren een vorm van indoctrinatie kunnen zijn die gevaarlijk kan zijn. Als we erin zouden slagen winstgedreven algoritmes uit sociale media te weren en inhouden beter te controleren, zouden sociale media een uiterst bruikbaar instrument kunnen zijn. Maar die sturing en controle moeten maatschappelijk gebeuren. Dat vereist weer morele keuzes. Tegenwoordig beslist echter de economie.’
Hoe kijkt u naar de verstrengeling van wetenschappen en industrie of markt?
‘We geloven dat de wetenschap zich in alle vrijheid kan ontwikkelen, nu de religieuze macht van Rome haar niet meer aan banden legt. Dat idee is echter zeer naïef, want die macht is er altijd, alleen verandert ze van kleur en inhoud. De macht die nu al een eeuw de wetenschap aanstuurt en steeds meer invloed krijgt, is het kapitalisme.’
‘Deze beursgedreven economie maakt elke vorm van kennis die ingaat tegen haar eigen belangen, verdacht. Voorbeelden zijn legio: de tabaksindustrie heeft decennialang elk onderzoek over het verband tussen gezondheid en roken tegengewerkt. De petrochemie deed hetzelfde, evenals PFAS-producenten of de farmaceutische sector - denk aan de opioïdencrisis. Telkens zie je hoe een macht kennis inperkt, aanstuurt en zelfs vervalst.’
‘Het laatste voorbeeld is natuurlijk de klimaatverandering. Mocht de pure wetenschap het voor het zeggen hebben, hadden we in de jaren zeventig al wijze beslissingen genomen om de klimaatverandering tegen te gaan. Tot op de dag van vandaag gebeurt dat helaas niet, omdat een beursgedreven economie de ommezwaai tegenhoudt. Op de laatste COP (jaarlijkse vergadering over internationale klimaatonderhandelingen, red.) waren er meer lobbyisten van bedrijven dan wetenschappers.’
Voor klimaat lijkt er geen geld, voor defensie plots wel. Veel mensen zijn dan ook bang voor oorlogsdreiging. Is dat terecht?
‘De angst die we voelen is terecht, daar ben ik van overtuigd. Of die angst specifiek voor oorlog moet zijn, weet ik niet zeker. Het kan, maar ik acht de kans klein. Klimaatopwarming daarentegen? Honderd procent zeker. Dat is voor mij de echte bedreiging. Daar mogen we geen seconde aan twijfelen. De wetenschap toont ons duidelijk wat er gebeurt als we niets doen: de effecten zijn voorspelbaar en verifieerbaar. Helaas liggen veel te weinig mensen hier wakker van, naar mijn aanvoelen.’
‘Roken is zoals de klimaatverandering: al de rest is peanuts.’
’Laat me een vreemde vergelijking maken: op vlak van gezondheid maakten we de evolutie van ‘genuinely sick’ (zieken) naar ‘worried well’ (bezorgde gezonde mensen), zoals een Britse collega het me treffend beschreef. We nemen allemaal voedingssupplementen en zijn uiterst bezorgd over onze gezondheid. Maar dokters drukken me op het hart dat er maar één ding echt belangrijk is voor je gezondheid: niet roken. Iemand die rookt, ondermijnt zijn gezondheid zo ernstig dat de rest erbij in het niet verzinkt.’
‘Waarom maak ik deze vergelijking? We maken ons zorgen over allerlei dingen, maar roken is zoals de klimaatverandering: al de rest is peanuts. Het kan inderdaad zijn dat de economische crisis ons op allerlei manieren zal raken, of dat Poetin zal doorgaan met zijn hybride oorlog met allerlei gevolgen. Maar dat is niets vergeleken met de klimaatverandering.’
Zit er veel wijsheid in het regeerakkoord? Is er bijvoorbeeld genoeg aandacht voor de kwetsbaarsten?
‘Het antwoord is duidelijk: nee. We hebben de meest rechtse regering die we ooit hebben meegemaakt. Maar, en dat mogen we niet vergeten, ze is ook verkozen.’
‘In België hebben we nog altijd een zeer goed herverdelingssysteem, veel beter dan bijvoorbeeld in Nederland en oneindig veel beter dan in Groot-Brittannië. Je ziet echter dat deze rechtse regering een aantal dingen probeert af te knagen om meer aan te leunen bij wat in de rest van Europa al lang gebeurd is. Persoonlijk vind ik dat geen goed idee, integendeel.’
‘Maatregelen zoals het inperken van de werkloosheiduitkering of snoeien in pensioenen vergroten de sociaaleconomische ongelijkheid. Op basis van wetenschappelijke kennis kan ik u verzekeren dat de ellende zal toenemen. Alleen al het feit dat het woord welzijn is vervangen door koopkracht, vat eigenlijk alles samen. Een overheid moet immers gericht zijn op het welzijn van de bevolking.’
