De mentale gezondheid van de Belgische bevolking staat onder druk. Volgens de Gezondheidsenquête van Sciensano gaf in 2018 11,2 procent van de bevolking van vijftien jaar en ouder aan te kampen met een angststoornis, en 9,4 procent met een depressieve stoornis. Tijdens de coronapandemie steeg dat aandeel tijdelijk tot bijna een op de vier volwassenen. Jongvolwassenen tussen 18 en 29 jaar zijn bijzonder kwetsbaar, vooral vrouwen en jongeren uit sociaal kwetsbare groepen.
Om de toenemende druk op de geestelijke gezondheid aan te pakken, werd sinds 2019 een aanbod van eerstelijns psychologische zorg uitgebouwd in België. Deze vorm van laagdrempelige hulp is bedoeld voor mensen met lichte tot matige psychische klachten en wordt georganiseerd via lokale netwerken van psychologen.
Deze aanpak legt de nadruk sterk op preventie: door vroeg in te grijpen via toegankelijke hulp wil men voorkomen dat psychische klachten verergeren en uitgroeien tot ernstige problemen op volwassen leeftijd.
‘De leeftijd tussen 17 en 25 jaar is cruciaal om te leren omgaan met psychische problemen.’
Sarah Bal - klinisch pyschologe
Vanaf 2023 volgden extra inspanningen om de financiële drempel te verlagen bij jongeren. Jongeren tot en met 23 jaar kunnen tot tien gratis sessies krijgen voor eerstelijns psychologische ondersteuning bij lichte klachten, en tot twintig sessies voor eerstelijns psychologische behandeling bij matige problemen. Daardoor maken steeds meer jongeren gebruik van eerstelijns psychologische zorg.
‘Dat werd hoog tijd’, stelt Sarah Bal, klinisch psychologe en directeur van Zorg Campus, waar studenten terechtkunnen voor psychische problemen. ‘In ons omringende landen wordt psychische hulpverlening al veel langer terugbetaald. De transitieleeftijd tussen 17 en 25 jaar is een cruciale fase om te leren omgaan met psychische problemen. De structuur van het gezin en de school valt weg. Nieuwe uitdagingen, zoals je eigen leven organiseren en er financieel alleen voor staan, dringen zich op. Dat kan kwetsbaarheden uitlokken. Ik ben ervan overtuigd dat als jongeren snel hulp krijgen, dat veel problemen in de volwassenheid voorkomt.’
Financiering volgens noden
Sinds 2022 wordt jaarlijks een groeiend budget geïnvesteerd in eerstelijns psychologische zorg. In 2024 ging het om 188 miljoen euro, waarvan een derde specifiek naar kinderen, jongeren en adolescenten ging. In tegenstelling tot andere medische disciplines is deze hervorming niet gebaseerd op een logica van individuele prestaties die per handeling worden terugbetaald, maar op een financiering die rekening houdt met de noden van de bevolking.
‘Gezien de grote uitdagingen moeten we budgetten zo efficiënt mogelijk inzetten’, zegt Koen Lowet, expert Geestelijke Gezondheid bij CM. ‘De keuze om in te zetten op vroegdetectie werkt. Misschien wordt het tijd dat we ook kritisch kijken naar de klassieke financiering van andere sectoren in de gezondheidszorg.’
CM voerde een studie uit naar de uitvoering van de hervorming eerstelijns psychologische zorg tussen 2019 en 2024. Daaruit blijkt een sterke toename van zowel het aantal geconventioneerde zorgverleners als van het aantal behandelde patiënten. In totaal kregen sinds de start van de conventie en eind 2024 al 466.000 unieke personen psychologische hulp via dit kanaal.
Nieuwe gebruikers
De hervorming bereikt steeds beter doelgroepen die voordien minder toegang vonden tot psychologische zorg, zoals jongeren. Het aandeel gebruikers onder de twintig jaar steeg van 22 procent in 2022 naar 30 procent in 2024. Opvallend is dat 70 procent van deze jongeren in de twee jaar vóór hun eerste sessie geen andere psychologische hulp had gekregen.
‘Dat toont aan dat de conventie drempels verlaagt en nieuwe doelgroepen bereikt’, zegt Clara Noirhomme, onderzoeker bij CM.
Vindplaatsen
Sarah Bal is blij met die evolutie. Voor haar kan de drempel niet laag genoeg zijn. ‘Jongeren denken al snel dat hun problemen niet erg genoeg zijn om hulp te vragen. Ze willen ook hun ouders niet belasten. Dus wij moeten hen als samenleving sterk opzoeken. Er moeten plekken zijn waar jonge mensen terechtkunnen, waar ze hun vragen kunnen stellen en waar er eventueel doorverwezen kan worden naar kwalitatieve begeleiding.’
In 2022 kreeg vier op de vijf patiënten uitsluitend zorg in een artsenkabinet, maar dat aandeel daalde tot de helft in 2024. Tegelijkertijd worden tussenkomsten in vindplaatsen – alternatieve zorglocaties zoals scholen, wijkhuizen of gemeenschapscentra – steeds frequenter. Ruim een derde van de begunstigden deed hierop een beroep in 2024, tegenover 13 procent in 2022.
‘Om hulp te krijgen, moest je jezelf vroeger zo ziek laten worden dat je opgenomen kon worden. Dat is pervers.’
Koen Lowet
Volgens Noirhomme werden deze vindplaatsen geïntroduceerd om beter in te spelen op de noden van doelgroepen die verder van het klassieke zorgsysteem staan. ‘Meer mensen uit gezinnen met een laag inkomen vinden zo de weg naar zorg.’
Bal voegt daaraan toe: ‘De grootste vindplaats die nog onderbenut wordt, is de school. Dat moet de basisplek zijn waar we leren hoe we op een goede manier met elkaar kunnen omgaan. Daar kun je alle ouders bereiken rond het thema, want zij willen graag helpen maar weten vaak niet hoe.’
‘Om hulp te krijgen, moest je jezelf vroeger zo ziek laten worden dat je opgenomen kon worden. Dat is een pervers systeem’, is Lowet stellig. ‘Meer middelen zijn nog nodig maar de resultaten zijn veelbelovend. Dit is een doelmatige besteding van publieke middelen. Te midden van alle politieke spanningen lukt het om een nieuw gezondheidsbeleid te maken. Een volledig nieuwe aanpak die we misschien kunnen toepassen in andere sectoren.’
