Op 10 september 2024, World Suicide Prevention Day, publiceerden GAMIAN-Europe en AGE Platform Europe een rapport dat dieper ingaat op de factoren die ouderen tot zelfdoding kunnen drijven. Het recente Epidemiologische rapport (2024) van het Vlaams Expertisecentrum Suicidepreventie (VLESP) verduidelijkt de situatie voor België en Vlaanderen.
De cijfers zijn schokkend en verontrustend. De rapporten moeten een wake-up call zijn. Tegen 2060 zal de bevolking van 65 jaar en ouder in de Europese Unie met liefst 74,4 procent groeien. Zonder doelgerichte suïcide-preventie is er een somber vooruitzicht.
In 2021 verloren bijna 52.000 mensen boven de 70 het leven door zelfdoding in Europa. In de leeftijdsgroep van 55+ lag het sterftecijfer op bijna 20 per 100.000 mensen, aanzienlijk hoger dan het EU-gemiddelde voor alle leeftijden (12,5 per 100.000). Bovendien leidt het taboe over zelfdoding, zeker ook onder ouderen, vaak tot onderrapportering.
Vooral mannen
Enkele verontrustende cijfers schetsen de ernst van zelfdoding in België, met een stijging van het zelfdodingscijfer in 2022 volgens het departement Zorg. In 2021 verloren 1.640 mensen in België hun leven door zelfdoding (1.173 mannen en 467 vrouwen), aldus het Belgische statistiekbureau Statbel. Dat is een gemiddelde van 4,5 zelfdodingen per dag.
In Vlaanderen alleen zijn er dagelijks 2,8 zelfdodingen. West-Vlaanderen en Oost-Vlaanderen hebben aanzienlijk hogere sterftecijfers dan de andere Vlaamse provincies.
In Europa behoort België tot de landen met de hoogste zelfdodingscijfers bij ouderen. Het zelfdodingspercentage ligt hier 1,4 keer boven het Europese gemiddelde.
Bij de oudere volwassenen wordt dit patroon nog duidelijker. In 2022 lag het sterftecijfer voor 60- tot 74-jarigen op 19,8 per 100.000 mensen, met een opvallend verschil tussen mannen (24,4) en vrouwen (15,1). Voor 75-plussers stijgt het sterftecijfer zelfs tot 23,6 per 100.000, waarbij mannen ver boven het gemiddelde uitstijgen (36,4) ten opzichte van vrouwen.
In Europa behoort België tot de landen met de hoogste zelfdodingscijfers bij ouderen. Het zelfdodingspercentage ligt hier 1,4 keer boven het Europese gemiddelde, wat België op de zevende plaats plaatst. De verschillen tussen mannen en vrouwen zijn schokkend: Belgische mannen van 55-plus staan achtste op die ranglijst, terwijl Belgische vrouwen zelfs op de tweede plaats staan, net na Slovenië.
In Europa hebben Litouwen, Slovenië en Hongarije de hoogste zelfdodingscijfers bij ouderen, terwijl de laagste cijfers te vinden zijn in Malta, Cyprus en Griekenland.
Sociale isolatie
Waarom zijn de zelfdodingscijfers bij ouderen zo hoog vergeleken met jongere leeftijdsgroepen? Waarom treft zelfdoding vaker mannen dan vrouwen? En waarom liggen de cijfers in België opvallend hoger dan bijvoorbeeld in Nederland?
Suïcidaliteit is vaak het resultaat van een complexe wisselwerking tussen verschillende factoren. Naast persoonlijke factoren, zoals mentale gezondheidsproblemen, middelenmisbruik en trauma, spelen relationele en gemeenschapsfactoren een belangrijke rol. Denk aan de familiedynamiek, sociale isolatie en een gebrek aan ondersteunende netwerken. Ook bredere maatschappelijke, culturele en sociaaleconomische elementen dragen bij, zoals economische instabiliteit, sociale ongelijkheid, media-invloed en het volksgezondheidsbeleid.
Ouderen kennen specifieke uitdagingen. Door de verkleining van hun sociale netwerk neemt het contact met de buitenwereld af.
Ouderen kennen specifieke uitdagingen. Zorgkosten kunnen zwaar drukken op hun financiën en het verlies van nauwe relaties, fysieke en mentale gezondheidsproblemen, en een gevoel van kwetsbaarheid en hopeloosheid kunnen sterk bijdragen aan suïcidaliteit. Met name sociale isolatie vormt een kernprobleem. Door de verkleining van hun sociale netwerk neemt het contact met de buitenwereld af. Beperkte mobiliteit en minder sociale activiteiten versterken eenzaamheid.
Gezondheidsproblemen en zogenaamde multi-morbiditeit – het hebben van meerdere chronische aandoeningen – komen vaak voor bij ouderen. Het gebruik van meerdere medicijnen verhoogt de kans op ongunstige bijwerkingen en kan de geestelijke gezondheid negatief beïnvloeden.
Soms worden ouderen gemanipuleerd door familieleden met het oog op toekomstige bezittingen.
Daarnaast speelt een sterker besef van sterfelijkheid en verdriet om wegvallende relaties. Dat leidt vaak tot existentiële angst en depressie, maar die dimensie in de ouderenzorg wordt vaak verwaarloosd. Ouderen zijn bovendien kwetsbaar voor financiële en psychologische mishandeling.
In sommige gevallen voelen ze zich verplicht om hun eigen financiële behoeften opzij te zetten voor die van hun gezin en erfenisdruk is een ander heikel punt. Soms manipuleren familieleden hen of beperken ze in hun vrijheid, met het oog op toekomstige bezittingen.
Na het pensioen
Wereldwijd zien we dat oudere mannen aanzienlijk vaker zelfmoord plegen dan vrouwen. Ze kiezen ook vaak voor directere, dodelijkere methoden bij een zelfmoordpoging, zoals ophanging of vuurwapens, wat de kans op overleven verkleint. Mannen zijn minder geneigd sociale steun te zoeken en houden problemen vaker voor zich. Hun copingsmethoden zijn minder effectief, zo grijpen ze vaker naar alcohol en andere middelen voor stress en verdriet.
Mannen raken sociaal sneller geïsoleerd na pensionering, vooral als hun sociale leven sterk verweven was met hun werk. Vrouwen hebben doorgaans bredere sociale netwerken.
Culturele normen moedigen mannen aan om sterk en onafhankelijk te zijn, en maken het moeilijker om psychische hulp te zoeken. Wanneer mannen door ouderdom niet meer aan traditionele genderrollen en -idealen kunnen voldoen, zoals onafhankelijkheid en zelfvoorzienendheid, leidt dit vaak tot schaamte en faalgevoelens. Oudere mannen kampen daarnaast vaker met ernstige chronische fysieke aandoeningen, zoals hart- en longziekten, die hun autonomie en levenskwaliteit aantasten.
De impact van pensionering valt niet te onderschatten. Mannen raken sociaal sneller geïsoleerd na pensionering, vooral als hun sociale leven sterk verweven was met hun werk. Vrouwen hebben doorgaans bredere sociale netwerken. Voor veel mannen biedt werk niet alleen een dagbesteding, maar ook identiteit en eigenwaarde. Het verlies van die werkgerelateerde status kan gevoelens van leegte en zinloosheid opwekken.
Deze factoren benadrukken een unieke kwetsbaarheid van oudere mannen en de noodzaak om preventieve en ondersteunende initiatieven specifiek op deze groep af te stemmen.
Euthanasie
Vergeleken met Nederland wijzen de significant hogere zelfdodingscijfers onder ouderen in België, op een hardnekkig taboe rond geestelijke gezondheid, met name bij ouderen. Nederlandse ouderen blijken doorgaans beter ingebed in sociale netwerken, zoals familie en gemeenschappen.
Onderzoek wijst uit dat Belgische ouderen vaker te maken hebben met eenzaamheid dan hun Nederlandse leeftijdsgenoten. Deels kan dat te maken hebben met de woonvormen en zorgstructuren. In Nederland blijven ouderen vaak langer in hun eigen huis wonen, met zorg aan huis. In België wonen ouderen relatief vaker in woonzorgcentra.
Hoewel België en Nederland daarenboven beide beschikken over goede gezondheidszorgsystemen, lijkt de geestelijke gezondheidszorg in Nederland meer gericht op preventie en vroegtijdige interventie. Er zijn diverse programma’s voor ouderen met mentale gezondheidsproblemen.
Ook de positievere beeldvorming van ouderdom in Nederland, als een fase vol nieuwe kansen en mogelijkheden voor persoonlijke ontwikkeling, in plaats van als last voor de samenleving, kan bijdragen aan een groter gevoel van eigenwaarde en levenszin.
Nog een verklarende factor voor de verschillen tussen België en Nederland is euthanasie als gereguleerde optie. Sinds 2002 biedt de Nederlandse euthanasiewet ouderen die ondraaglijk lijden, inclusief psychisch lijden, onder strikte voorwaarden een humane uitweg. Dit wettelijk kader kan voorkomen dat ouderen in Nederland besluiten tot zelfdoding. De Belgische euthanasiewet is minder toegankelijk voor ouderen met psychische klachten.
Preventie van suïcidale gedachten
Om zelfdoding onder ouderen effectief aan te pakken, is het essentieel om zowel specifieke als bredere maatregelen te implementeren. Het is daarbij cruciaal om het stigma over geestelijke gezondheid en suïcide te verminderen. Er is een dringende behoefte aan betere ondersteuning van de geestelijke gezondheid van ouderen. Dit omvat toegang tot counseling en psychiatrische zorg, evenals het faciliteren van vroege gesprekken over mentale problemen.
Preventieve gezondheidszorg kan helpen om chronische ziekten en mentale gezondheidsproblemen te voorkomen. Het beheer van de medicatie is van groot belang, inclusief overmedicatie terugdringen en de toegang tot middelen beperken die zelfdoding vergemakkelijken.
Het is belangrijk dat ouderen vóór hun pensionering nadenken over hun woonomgeving en de gemeenschap waarmee ze zich willen verbinden.
Het beleid moet zich richten op het elimineren van leeftijdsdiscriminatie en maatregelen inzetten om sociaal isolement onder ouderen te voorkomen. Sociale netwerken versterken en ondersteuning vanuit de gemeenschap en de familie is belangrijk. Voor sommige ouderen kan de betrokkenheid bij spirituele of religieuze gemeenschappen troost bieden.
‘Zorgzame buurten’ ontwikkelen, kan ervoor zorgen dat ouderen niet in isolatie worden teruggeworpen, maar een actieve rol blijven spelen in hun gemeenschap. Dan gaat het bijvoorbeeld om het behoud van werk voor wie dat mogelijk is, wat gunstig kan zijn voor de geestelijke gezondheid, financiële zekerheid en een gevoel van doelgerichtheid.
Maar dan nog is het belangrijk dat ouderen vóór hun pensionering nadenken over hun woonomgeving en de gemeenschap waarmee ze zich willen verbinden. Vrijwilligerswerk biedt een kans om zinvol bij te dragen. Ook lokale overheidsprogramma’s ter ondersteuning van de buurt kunnen de gemeenschapsbinding bevorderen en ‘universiteiten van de derde leeftijd’ bieden educatieve en sociale activiteiten.
Sociale ondersteuningsgroepen
Zowel de federale als de Vlaams overheid spelen een cruciale rol in de ontwikkeling van een nationaal preventieplan voor suïcide en om de benodigde middelen toe te wijzen. Werken met richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), zoals beschreven in National Suicide Prevention Strategies en Public Health Action for the Prevention of Suicide, kan de ontwikkeling en implementatie van effectieve strategieën begeleiden. Investeren in preventieve maatregelen vraagt om financiële middelen, maar bespaart op de lange termijn kosten die gepaard gaan met nazorg in geval van zelfdoding.
GAMIAN-Europe en AGE Platform Europe formuleren tot slot verschillende voorstellen. Zo tonen ze zich voorstander van persoonsgerichte, geïntegreerde zorg met een holistische benadering die zowel fysieke als mentale gezondheidsbehoeften aanpakt. Daarnaast roepen ze op om bijvoorbeeld gezondheids- en zorgprofessionals te treinen om openheid over mentale gezondheidsproblemen te stimuleren.
Verder bepleiten ze nationale strategieën voor geestelijke gezondheid en de monitoring en preventie van zelfdoding. Ondersteun ook het gemeenschapsleven en zet in op sociale inclusie, met inbegrip van armoedebeleid. Creëer sociale ondersteuningsgroepen voor mensen die zelfmoordervaringen of gedachten aan zelfbeschadiging hebben gehad, evenals voor hun naasten. Door onder meer die maatregelen te implementeren, kunnen we een krachtige bijdrage leveren aan de preventie van suïcide onder ouderen en hun algehele welzijn verbeteren.
Wie vragen heeft over zelfdoding, of bezorgd is om iemand in de omgeving, kan terecht op de Zelfmoordlijn1813. Bel 1813, mail of chat online. Elk gesprek is anoniem en gratis.
