Immers, zo zeggen ze, wat is er duurzamer dan de verdediging van mensenrechten? Wat is er nobeler dan het beschermen van democratieën tegen agressors? Is het niet onze plicht om te investeren in vrede, en dus – paradoxaal genoeg – in wapens? Er zijn wel wat beleggers die – in deze potentieel lucratieve tijden voor aandelen in de defensie-industrie – hier maar wat graag ‘ja’ op zouden roepen.
Toch moet ik hen teleurstellen. Uiteraard heeft Oekraïne het recht op zelfverdediging. Uiteraard moeten we Poetin en andere dictators stoppen. Daarvoor zijn legers en wapens nodig. Maar hier staat een ander fundamenteel inzicht tegenover.
Private financiering van oorlogsmiddelen zorgt ervoor dat oorlog niet langer louter een zaak van veiligheid wordt, maar ook van rendement.
Private financiering van oorlogsmiddelen brengt een fundamenteel ongezonde dynamiek met zich mee. Het zorgt ervoor dat oorlog niet langer louter een zaak van veiligheid wordt, maar ook van rendement. Het zorgt ervoor dat er financiële belangen ontstaan bij het voortduren van conflicten, dat beleggers hopen op meer spanningen, meer bestellingen, meer vernietiging – want dat betekent meer winst.
Zo sluipt er een perverse prikkel het systeem binnen: hoe langer de oorlog duurt, hoe aantrekkelijker de investering wordt. Die dynamiek is niet alleen de reden waarom beleggen in wapens nooit duurzaam zal zijn, maar ook waarom defensie en de financiering ervan aan de overheid moet overgelaten worden.
Wapenfabrikanten
Het kamp van de ‘militair duurzame’ beleggers groeit. In kranten, op congressen en in de lobby-netwerken klinkt het luid: wapens zijn nodig voor veiligheid, veiligheid is nodig voor stabiliteit, en stabiliteit is een voorwaarde voor duurzaamheid. Kijk naar Oekraïne, zeggen ze: zonder wapens geen vrijheid, zonder vrijheid geen democratie, en zonder democratie geen duurzaamheid. Het klinkt bijna logisch.
En het gaat ruimer dan enkel verdedigingscapaciteit. We moeten autocraten en imperialisten afschrikken. We moeten genoeg vuurkracht hebben om hen te doen inzien dat het onzinnig is om tegen ons een oorlog te beginnen. En als de andere kant dan ook zijn wapenarsenaal uitbreidt, moeten wij er nog een schep bovenop doen. Het is uiteraard geen toeval dat ook heel wat wapenfabrikanten deze argumentatie voeden en aanblazen.
Oorlog blijft per definitie iets wat je zo snel mogelijk wil beëindigen. Iets waarvan je hoopt dat het niet ‘blijft duren’, wat toch essentieel de definitie van duurzaamheid is.
Uiteraard is eenzijdige ontwapening geen antwoord op Russische tanks. Militaire verdediging blijft noodzakelijk. Er zijn omstandigheden waarin er geen andere keuze is. Fysiek terugvechten is soms een noodzakelijk kwaad. Maar een noodzakelijk kwaad is nog altijd een kwaad. Oorlog blijft per definitie iets wat je zo snel mogelijk wil beëindigen. Iets waarvan je hoopt dat het niet ‘blijft duren’, wat toch essentieel de definitie van duurzaamheid is.
Om die reden is oorlog ook iets waarbij je best geen belang hebt dat het aansleept of zich uitbreidt. Dat is de fundamentele fout in de redenering achter ‘duurzaam beleggen in wapens’. Je kan geen duurzame wereld bouwen op het voortduren van conflict. Je kan geen ethische winst maken op (de dreiging met) dood en vernietiging. Oorlog is geen marktopportuniteit. Het is een menselijke tragedie, een politiek falen en om die reden – voor duurzame investeerders – een morele grens.
Aandeelhouders willen winst
Daarom is het logisch om nog een stap verder te zetten. De vraag is eigenlijk niet of een private belegging in wapens een ‘ethische belegging’ kan zijn of niet. De vraag is of de private belegger in de wapensector wel iets te zoeken heeft. En in mijn ogen is het antwoord nee.
Dit zijn voor mij de twee belangrijkste redenen: we moeten verkeerde prikkels vermijden, en we hebben controle nodig over het wapengebruik. Ten eerste is het nogal duidelijk waartoe het leidt als wapenbedrijven private financiers en aandeelhouders hebben. Aandeelhouders willen winst. Die winst komt niet uit vrede, maar uit dreiging, instabiliteit en conflict.
Elke oorlog is een markt. Elk geschil een opportuniteit. Elke escalatie een kwartaalbonus. Als banken, pensioenfondsen en vermogensbeheerders zich op die logica inschrijven, creëren we een perverse wereld: eentje waarin vrede en ontwapening slecht nieuws zijn voor het spaargeld, de portefeuille en het pensioen van iedereen.
Ten tweede, zelfs al willen investeerders ethisch te werk gaan in de wapenindustrie, dan nog is dat zo goed als onmogelijk. De wapenhandel is een van de meest ondoorzichtige sectoren op aarde. Een geweer dat in België geproduceerd wordt, kan via omwegen terechtkomen in Jemen, Soedan of bij een Mexicaans drugskartel. Tweedehandswapens verdwijnen uit het zicht, en zelfs van nieuwe contracten is het vaak onduidelijk wie de eindgebruiker is. Private investeerders kunnen vaak niet weten wat of wie ze precies financieren. En wellicht vinden sommigen dat ook niet zo erg.
Modern veiligheidsdenken
Defensie en het beheer van de bijhorende wapens zijn dan ook duidelijk een taak voor overheden. Die hebben een democratisch mandaat, een transparante begroting, en – hopelijk – een vredesdoel voor ogen. Bovendien vermijden ze de problemen van private financiering. Zo hebben overheden een budgettaire incentive om oorlogen snel te beëindigen.
Oorlog is duur. Belastingbetalers willen resultaten, geen eindeloos conflict. In theorie hebben overheden bovendien controle. Ze beslissen over aankoop, gebruik en vernietiging van het oorlogstuig. Ze leggen verantwoording af in het parlement en vallen onder internationaal humanitair recht.
Oorlog is duur. Belastingbetalers willen resultaten, geen eindeloos conflict. In theorie hebben overheden bovendien controle.
Is er dan geen enkele taak weggelegd voor private financiers om veiligheid tot stand te brengen? Natuurlijk wel. Vooreerst kunnen ze overheden die op een verantwoorde manier met defensie omgaan, financieren. Daarnaast is het belangrijk om het klassieke veiligheidsdenken – meer wapens staat gelijk aan meer veiligheid – te overstijgen. Wapens creëren mogelijk tijdelijk overwicht, maar geen vrede. Ze brengen geen dialoog op gang. Ze lossen geen armoede op. Ze maken gemeenschappen niet sterker, herstellen geen vertrouwen.
Duurzame investeerders kunnen bijdragen aan een bredere vorm van veiligheid. Eentje gebaseerd op mensenrechten, samenwerking en ontwikkelingskansen. Eentje die investeert in educatie, hernieuwbare energie, eerlijke handel en gezondheidszorg. Eentje die welvaart en onderlinge afhankelijkheid met zich meebrengt, voorwaarden om een duurzame vrede op te kunnen bouwen.
Oorlog is niet duurzaam
Ik besef dat we in een verhitte tijd leven, met heel wat geopolitieke omwentelingen en onzekerheden. Nuancering wordt vaak als laf gezien, en principes als wereldvreemd. Maar in zo’n tijden is het net belangrijk dat politici, burgers en beleggers het hoofd koel houden. We mogen onze principes niet opgeven omdat de tijden lastig zijn. Dat is exact wanneer ze het hardst nodig zijn.
Vdk bank zal geen wapens financieren. Niet omdat we blind zijn voor de gevaren in de wereld, maar juist omdat we helder zien wat de rol van een bank moet zijn: bouwen aan vrede, niet aan oorlog. Echte veiligheid komt niet uit de loop van een geweer, maar uit een rechtvaardige en duurzame samenleving. Oorlog is niet duurzaam. Laten we daar niet aan verdienen.
