We komen van ver. En het blijft zorgwekkend dat zoveel landen elke verwijzing naar vakbonden onderdrukken. In gastland Verenigde Arabische Emiraten is het illegaal om een vakbond op te richten. Veel klimaatonderhandelaars begrijpen nog steeds niet dat sociale rechtvaardigheid nodig is voor het draagvlak in de samenleving om de gigantische uitdaging van de klimaatverandering aan te pakken.
Maar door specifiek te verwijzen naar arbeidsrechten in het Just Transition Work Program, een van de akkoorden die afgesloten werden op COP28, en naar sociale bescherming in het akkoord over adaptie, zetten werknemers wereldwijd een stap vooruit. Het is een erkenning voor het werk dat vakbonden over de hele wereld doen om de klimaatverandering aan te pakken.
Veel klimaatonderhandelaars begrijpen nog steeds niet dat sociale rechtvaardigheid nodig is voor het draagvlak om de klimaatverandering aan te pakken.
De Verenigde Staten – president Joe Biden steunt werknemers en hun vakbonden – maakte ditmaal het verschil, samen met de Europese Unie en verschillende landen van uit het Globale Zuiden zoals Zuid-Afrika, Brazilië – waar ook de nieuwe president Lula da Silva een andere toon dan zijn voorganger hanteert – Nigeria, of Somalië. De goedkeuring van het Just Transition Work Program biedt nu een basis waarop gewerkt kan worden in de volgende jaren.
De richtlijnen voor een rechtvaardige transitie die de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) aannam via overleg tussen vakbonds-, regerings- en werkgeversvertegenwoordigers, bevatten een duidelijk kader om de arbeidsimpact van de klimaatverandering aan te pakken, en moeten in de praktijk worden gebracht.
Eerder in 2023 herbevestigden alle landen die afspraken tijdens de Internationale Arbeidsconferentie in Génève. Dezelfde landen zaten aan tafel bij de klimaatonderhandelingen in Dubai.
Tesla
Twee voorbeelden illustreren hoe de rechtvaardige transitie op het terrein kan bijdragen. Zo moeten alle landen nationale klimaatplannen opstellen. Die worden NDC’s (Nationally Determined Contributions) genoemd. De gigantische inspanningen die nodig zullen zijn om tot klimaatneutraliteit te komen in 2050 zullen een belangrijke impact hebben op werknemers.
Sommige jobs zullen verdwijnen, zoals in fossiele sectoren, en andere zullen erbij komen, zoals in hernieuwbare energie. Om de overgang van oude naar nieuwe jobs te regelen, onderhandel je best met de vertegenwoordigers van werknemers.
Een Belgische werknemer die tijdens een hittegolf ziek wordt, kan beroep doen op de ziekteverzekering, of heeft bij een overstroming inkomensbescherming door het systeem van tijdelijke werkloosheid.
Anders krijg je ongelukken, zoals ondernemer Elon Musk ondervond in Zweden. Hij weigert met zijn constructeur van elektrische wagens Tesla een sociaal akkoord af te sluiten dat goede arbeidsvoorwaarden voor werknemer garandeert. Daarop gingen de vakbonden in staking. Ze kregen onmiddellijk de steun van dokwerkers in andere Scandinavische landen, die weigeren om Tesla’s te ontschepen, en van medewerkers van het Scandinavische postbedrijf PostNord, die geen nummerplaten meer wilden opsturen voor Tesla’s.
Nieuwe jobs in de transitie moeten waardig werk opleveren, essentieel voor de steun in de samenleving.
Of denk aan het belang van sociale bescherming in adaptatieplannen. Een Belgische werknemer die tijdens een hittegolf ziek wordt op het werk, kan beroep doen op de ziekteverzekering, zonder inkomen te verliezen. Ook bij tijdelijke werkloosheid, bijvoorbeeld door een overstroming, is er inkomensbescherming. Maar meer dan de helft van de wereldbevolking heeft die bescherming niet. 95 procent van de Indiërs werkt in de informele sector. Zonder sociale bescherming.
Overstromingen en hittegolven zorgen dan ook vaak voor migratie, waarbij mensen in zeer precaire omstandigheden terechtkomen. Daarom is het een goede zaak dat het akkoord van de COP over adaptatie voor het eerst spreekt over de belangrijke rol van sociale bescherming.
Protectionisme
Een belangrijk debat op COP28 ging over de definitie van ‘rechtvaardige transitie’. De vakbonden lanceerden dat begrip in de jaren negentig. In Vlaanderen waren organisaties zoals Arbeid en Milieu, vandaag Reset.Vlaanderen, voorlopers. Sinds een paar jaar hebben de landen uit het Globale Zuiden het begrip omarmd.
Ze gaven er ook een extra betekenis aan. Samengevat stellen ze dat je geen rechtvaardige transitie op de werkvloer kunt hebben zonder de internationale dimensie in rekening te brengen. Zonder duurzame ontwikkeling, internationale samenwerking en de realisatie van de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties kun je niet spreken over een wereldwijde rechtvaardige transitie.
Het Internationaal Vakverbond (IVV) ondersteunt die globale benadering. Steen des aanstoots voor het Globale Zuiden zijn initiatieven zoals het Carbon Border Adjustment Mechanism van de Europese Unie, dat beperkingen oplegt aan de import van producten die gemaakt worden met minder strenge klimaateisen.
Terwijl zo’n maatregelen belangrijk zijn om de Europese industrie te beschermen tegen oneerlijke, milieubelastende concurrentie, stellen de landen uit het Globale Zuiden dat hun industrie daardoor de kans niet krijgt om zich te ontwikkelen. Uiteindelijk kwam de COP tot een akkoord en werd er een aanbeveling opgenomen die stelt dat landen via hun klimaatbeleid geen protectionistische handelsmaatregelen mogen nemen.
De vakbonden bekijken ook het brede plaatje. Hét grote thema op COP28 was de uitfasering van fossiele brandstoffen. Het internationaal panel van klimaatwetenschappers, Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), stelde eerder dit jaar dat geen nieuwe projecten voor fossiele brandstoffen mogelijk zijn als we de opwarming van de aarde onder 1,5°C willen houden, zolang de emissies tenminste niet afgevangen worden.
‘Projected CO2-emissions from existing fossil fuel infrastructure without additional abatement would exceed the remaining carbon budget for 1,5°C’, las het rapport.
Vanaf dag één
Voor het eerst stelde de VN-klimaatconferentie dat onze energiesystemen een transitie moeten doorvoeren 'weg van fossiel brandstoffen'. Dat is een belangrijk signaal. Toch zijn de olie-exporterende OPEC-landen erin geslaagd om verschillende achterpoortjes op te nemen in de tekst.
De kleine eilandstaten waren dan ook helemaal niet tevreden met dit akkoord. De voorgestelde aanpak zal er immers niet toe leiden dat de stijging van het zeeniveau voldoende onder controle gehouden wordt om het overleven op die eilanden te garanderen.
Als vakbonden pleiten wij voor een transitie uit fossiele brandstoffen die onderbouwd wordt met tewerkstellingsgaranties, uitgewerkt in concrete plannen voor een rechtvaardige transitie. De toezeggingen van de COP zijn voor de vakbonden dus onvoldoende.
Tewerkstellingsgaranties moeten de transitie uit fossiele brandstoffen onderbouwen.
De voorzitter van de klimaatconferentie, Sultan Al-Jaber, minister van Industrie in de VAE en tevens CEO van ADNOC, een van de grootste oliebedrijven ter wereld, pakte de onderhandelingen uiteindelijk bijzonder goed aan. Hoewel de tegenstellingen tot op de laatste dag zeer groot bleven, is hij er toch in geslaagd om tot een akkoord te komen.
Zo zorgde hij ervoor dat hij al op de eerste dag van de conferentie een akkoord kon aankondigen over het zogenaamde Loss and Damage Fund, dat ontwikkelingslanden moet vergoeden voor geleden klimaatschade door de klimaatcrisis. Op die manier werd een belangrijke eis van de ontwikkelingslanden ingevuld vanaf dag één.
De financiering van het fonds blijft echter een groot probleem. De 700 miljoen dollar die rijke landen bijdroegen zijn ruimschoots onvoldoende in het licht van de 400 miljard dollar per jaar die nodig is. Er ontbreken daarnaast nog steeds verwijzingen naar vakbonden en werknemers in de bepalingen over hoe het geld gebruikt zal worden.
Indien werknemers vergoed moeten worden via middelen uit dit fonds, dan willen we daar als vakbond collectief over onderhandelen, zodat de middelen op een rechtvaardige manier besteed worden.
Schenkingen
De internationale vakbonden vragen dat alle klimaatfinancieringsstromen in lijn zijn met een rechtvaardige transitie voor werknemers. Dat is vooral belangrijk voor de gesprekken over de New Collective Quantified Goal (NCQG), waarover op de volgende COP een akkoord moet bereiken. Dat gaat over de klimaatfinanciering die nodig is in de toekomt.
In 2009 werd afgesproken dat er 100 miljard dollar per jaar moet komen van de rijke landen om de klimaatneutrale ontwikkeling in armere landen te ondersteunen, een belofte die nog steeds niet is nagekomen. Er is een ruime consensus dat dit bedrag aanzienlijk omhoog moet. Het doel is om afspraken te maken om tot 600 miljard per jaar te komen.
Daarbij moet het niet enkel gaan over ‘hoeveel’ geld nodig is, volgens de vakbonden moeten er ook bepalingen komen die aangeven dat het vooral om publiek geld moet gaan. Vandaag zien we dat er vaak gewerkt wordt met privékapitaal en leningen in plaats van schenkingen. Dat draagt enkel bij aan de al aanzienlijke schuldenlast van de landen in het Globale Zuiden.
In 2024 zal voor het derde jaar op rij een autoritair regime, gefinancierd met inkomsten uit fossiele brandstoffen, het voorzitterschap van de COP opnemen.
Tot slot nog iets over dé verassing van COP28. Dankzij een belangrijke stap in de vredesonderhandelingen tussen Armenië en Azerbeidzjan, die in oorlog zijn over de grensregio Nagorno-Karabach, verzet Armenië zich niet langer tegen de kandidatuur van Azerbeidzjan om COP29 te organiseren. Dat betekent dat COP29 in november 2024 zal doorgaan in hoofdstad Bakoe.
Voor het derde jaar op rij zal een autoritair regime, dat gefinancierd wordt met inkomsten uit fossiele brandstoffen, het voorzitterschap van de COP opnemen. Alle hoop van de wereld om echt vooruitgang te boeken met het klimaatbeleid komt op die manier te liggen bij Braziliaans president Lula da Silva, die COP30 in 2025 zal organiseren in Belém, midden in het amazonewoud.
