Uiteraard zijn Tijl Nuyts met Grondwerk, laureaat van de Boon-literatuurprijs, en Bert Natter met Aan het einde van de oorlog, winnaar van de Libris-literratuurprijs, aanbevelenswaardig. Maar hopelijk kunnen mijn andere, minder bekende, leessuggesties je de volgende maanden eveneens bekoren, ontroeren of fascineren.
Boekhandelaar in Gaza
‘Heeft iemand niet eens ooit geschreven dat je geluk herkent aan het geluid dat het maakt, als het verdwijnt?’ Deze vraag stelt Nabil, een oude boekhandelaar, aan een jonge Franse fotograaf die een reportage maakt over Gaza. In De boekhandelaar van Gaza, van de Marokkaanse schrijver Rachid Benzine, vertelt Nahil hoe hij in 1948, bij de onafhankelijkheid van Israël, uit zijn geboortedorp en huis werd verdreven en voor de rest van zijn leven in vluchtelingenkampen terechtkwam.
Gestimuleerd door zijn leraar ontdekt hij de literatuur, zowel de Arabische als de Westerse: Mahmoud Darwish, Mourid Barghouti, Victor Hugo en Primo Levi.
Dankzij een beurs kan hij aan de universiteit van Caïro studeren. Daar ontmoet hij zijn vrouw. Samen keren ze in 1973 terug naar Gaza, waar zij als arts en hij als leraar in de vluchtelingenkampen gaan werken, indachtig de woorden van zijn leermeester: ‘Je bent geen gewone lezer meer. Je bent een kennisdrager geworden. Blijf deze kennis doorgeven.’
Tijdens de Eerste Intifada, in 1987, wordt zijn elfjarige zoon Mourid gedood en hij bij een betoging opgepakt. Hij zal twintig jaar in de gevangenis vastgehouden worden, waar hij samen met andere gevangenen een bibliotheekje opricht. ‘Ik heb me een weg gebaand door honderd jaar eenzaamheid’, vertrouwt hij de Franse fotograaf toe.
Na 7 oktober 2023 hoort de fotograaf niets meer. Wat overblijft zijn de beelden en de foto’s van de genocidaire verwoesting van Gaza.
Na zijn vrijlating opent hij in het ondertussen door Hamas bestuurde Gaza – ‘leeggebloed, belegerd, net als de Trojanen’ – een boekhandel. ‘Ik wilde mij van de wereld afzonderen zonder die helemaal te verlaten. Op de drempel van de werkelijkheid staan.’
De fotograaf houdt contact met Nahil tot 7 oktober 2023. Daarna hoort hij niets meer. Wat overblijft zijn de beelden en de foto’s van de genocidaire verwoesting van Gaza.
De boekhandelaar van Gaza is een ontroerend tijdsdocument over een mens die probeert recht te blijven in de ‘verschrikkelijke wetteloosheid van het onheil’ en ondertussen blijft lezen. ‘Want een goed boek is een wereld, een toevluchtsoord en een spiegel.’
Dat bleek nog eens wanneer onlangs de Phoenix Library in Gaza werd geopend, de eerste bibliotheek die zijn deuren opende sinds de terreuraanval van Hamas op 7 oktober 2023. Een apotheker en een schrijver verzamelden de boeken die ze terugvonden tussen de brokstukken van verwoeste bibliotheken, moskeeën en scholen. ‘De bibliotheek is geboren om te bewijzen dat lezen en kennis uitingen van veerkracht en levenskracht zijn’, aldus een van de initiatiefnemers.
Journalist in Rusland
‘Ik voel mij geroepen om Vasili Grossman meer bekendheid te geven. Leven & lot is een van de grootste romans van de 20ste eeuw’, zei psychiater Dirk De Wachter een paar jaar geleden in een interview. (De Standaard 8 januari 2022) Ik ben het helemaal met hem eens. De in Oekraïne geboren Grossman (1905-1964) is een van de belangrijkste literaire auteurs van de 20ste eeuw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog reisde hij als journalist mee met het Rode Leger en rapporteerde hij over de gevechten aan het Oostfront.
Dat resulteerde in meesterwerken als het pas vorig jaar in het Nederlands verschenen Stalingad, en vooral Leven & lot, een vuistdik epos in de traditie van Tolstojs Oorlog en Vrede. Een klassiek geschreven verhaal waarin de lotgevallen van de families Strum en Sjaposjnikov niet alleen de Slag om Stalingrad in 1942, het lijden van het Russische volk, de strijd tussen Duitsland en de USSR en de verschrikkingen in de kampen beschrijven, maar ook afrekenen met het fascisme en het failliet van het communisme.
Mensen worden genadeloos én op een rationele manier opgeofferd aan de ‘onpersoonlijke’ krachten van de geschiedenis. Zij dragen of ondergaan hun lot dat door anderen is gedefinieerd en bepaald. Toch trachten ze hun eigen weg te vinden en zich te bevrijden uit het keurslijf van totalitaire denkbeelden en praktijken.
Mensen worden genadeloos én op een rationele manier opgeofferd aan de ‘onpersoonlijke’ krachten van de geschiedenis.
Grossman was geen dissident. Tijdens de Stalin-periode trachtte hij overeind te blijven op de dunne scheidingslijn tussen genomineerd en geroyeerd worden. Kunstenaars en schrijvers werden immers geacht zich te gedragen als ‘ingenieurs van de ziel’, trouwe volgelingen van de partij en enthousiaste verdedigers van haar richtlijnen. De oorlog zou Grossman veranderen. ‘Van een angstige dienstknecht werd hij een auteur die de totalitaire staat in zijn volle omvang het hoofd durfde bieden’, schreef de Bulgaars-Franse essayist Tzvetan Todorov.
In 1961, vier maanden nadat hij het manuscript van Leven & lot aan de redactie van een literair tijdschrift heeft ingeleverd, krijgt hij het bezoek van de veiligheidsdienst. De auteur wordt ongemoeid gelaten maar zijn boek wordt ‘gearresteerd’. Een bittere Grossman sterft in 1964 aan kanker. ‘Ze hebben me gewurgd in mijn eigen portiek’, zei hij kort voor zijn dood. In 1989 wordt uiteindelijk de eerste editie van Leven & lot gepubliceerd. Grossman had een volledige kopie van zijn boek bij vrienden kunnen verbergen.
Alles stroomt (1961), recent in een nieuwe Nederlandse vertaling verschenen, is veel minder van omvang, maar even indrukwekkend. Hoofdpersonage Ivan Grigorjevitsj keert in 1955, na de dood van Stalin, na dertig jaar gevangenschap in een Siberisch strafkamp, terug naar Moskou. Zijn terugkeer naar de vrijheid wordt echter een pijnlijke confrontatie met familieleden en voormalige vrienden.
Ze reageren verveeld of ontwijkend op zijn terugkomst, omdat ze zich conformeerden aan het regime of zwegen – deels uit levensnoodzaak, deels uit opportunisme. Het leven in al zijn ambiguïteit is verder blijven stromen. ‘Niets is veranderd, maar alles is veranderd’, schijft Lisa Weeda in haar nawoord.
Alles stroomt is een hard boek, een keihard boek.
Ondertussen krijgt de lezer het relaas van het verschrikkelijke toestanden in de Goelag, de gedwongen collectivisering van de landbouw in de jaren dertig, die miljoenen mensen, vooral in Oekraïne, het leven kostten, daar bekend als de Holodomor of ‘hongerplaag’. Het verhaal van Ivan wordt afgewisseld met essays waarin Grossman definitief afrekent met het bolsjewisme. Volgens hem is er een verband tussen het denken van Lenin en de terreur van Stalin. Lenin heeft de basis gelegd van de totalitaire staat die de Sovjet-Unie onder Stalin is geworden.
‘De bescheiden, hardwerkende intellectueel, liefhebber van Beethoven en Tolstoj was ook een onverdraagzame, bezeten, heerszuchtige politicus’ schrijft Sana Valiulina in een recensie. ‘Met zijn minachting voor vrijheid sticht hij een gewelddadige staat die een totale oorlog ontketent tegen zijn eigen bevolking.’ (De Groene Amsterdammer, 25 februari 2026)
Alles stroomt is een hard boek, een keihard boek. Maar de vrijheidsdrang die mensen, ondanks alles, blijven koesteren, blijft warm nazinderen, zeker in deze tijden. ‘De natuurlijke menselijke vrijheidsdrang kan worden onderdrukt, maar niet vernietigd. Zonder geweld kan het totalitarisme niet bestaan. [...] Een mens doet niet vrijwillig afstand van zijn vrijheid. Die conclusie biedt hoop voor onze tijd en voor de toekomst’.
Mens in de sneeuw
‘In het dorp wandelde je niet. Je ging ergens naartoe omdat je er iets te doen had, dus werken, of je bleef thuis en je lag op de bank? Wandelen, dat deden de mensen uit de nieuwbouw. Die gingen zomaar een eind lopen.’ Zo mijmert de tachtigjarige Max in het schitterende Door de sneeuw van de Duitse auteur Tommie Goerz. Hij woont al heel zijn leven in een afgelegen bergdorpje. Het sneeuwt en het is stil. Tot hij de doodsklok hoort luiden. Zijn levenslange vriend en metgezel Schorsch is overleden.
Tijdens de dodenwake halen de dorpsgenoten herinneringen op aan de overledene, aan het voorbije dorpsleven en aan markante gebeurtenissen, zoals de vernieling van een oud schoolgebouw uit vrees dat er Afrikaanse migranten onderdak zouden krijgen.
Het dorp was een gesloten gemeenschap, waar rood haar als een teken van de duivel werd gezien.
Ze becommentariëren de veranderingen in het dorp: de oude boerderijen die verdwijnen en de nieuwkomers die het verschil niet kennen ‘tussen stro en hooi’. Zij beschouwen het dorp als een ‘kalm, stil meertje’, maar vergeten dat het een meertje is ‘waarvan je de bodem niet ziet’. ‘Je weet nooit wat er daar beneden allemaal sluimert.’
Want het dorp was ook een gesloten gemeenschap, waar rood haar als een teken van de duivel werd gezien, erfenissen tot familievetes leidden, waar veel geroddeld en veel verzwegen werd. ‘Soms had Max het gevoel dat het dorpsleven uit kringetjes bestond, kringetjes waar je van buitenaf nooit in doordrong.’ En waar de vuile was binnen werd gehouden.
En dan is er nog Janis, een wandelaar van buiten het dorp, die foto’s wil maken van Max’ huis en armoedige inboedel, ‘waar de tijd is blijven stilstaan’. ‘Zijn wereld klein?’, vraagt Max zich af. ‘Kende die Janis zijn wereld dan? Die was zo kolossaal dat hij het zelf niet kon overzien.’
Door de sneeuw is een klein meesterwerk, ontroerend en beklijvend zonder misplaatste nostalgie. Het is niet omdat de sneeuw een betoverende afdruk achterlaat dat het plattelandsleven een idyllisch sprookje wordt.
