De kunst van het verdwijnen

De Kunst van het Verdwijnen is een podcastserie van VRT MAX en MartHa!tentatief die je meeneemt naar de zevende wijk in Antwerpen. Die wijk, beter gekend als de Joodse wijk of het Diamantkwartier, is het decor van drie ongelooflijke verhalen.

Het eerste is de spectaculaire bankroof die in 2019 plaatsvond op een kantoor van BNP Paribas Fortis. Via de riolering en een tunnel die leidt tot vlak onder de kluizenzaal van de bank sloegen dieven erin om meer dan twintig kluizen te kraken en er met de buit vandoor te gaan. Tot op vandaag blijft die buit spoorloos. Ook over de omvang ervan werd nog niets vrijgegeven. 

De meest tot de verbeelding sprekende figuur van die tunnelroof is een mysterieuze orthodoxe jood met een rolkoffer waarin wellicht de buit zat. Een mysterieus persoon die de kunst beheerst om in de vol met camera’s bezaaide zevende wijk schijnbaar helemaal te verdwijnen. Of toch bijna helemaal, want uiteindelijk slaagt een speurder erin om een glimp van hem op te vangen vooraleer hij verdwijnt in een synagoge. Toch blijft onze mysterieuze orthodoxe jood met rolkoffer tot op vandaag spoorloos.

Niet alleen in de zevende wijk in Antwerpen zijn camera’s de normaalste zaak van de wereld geworden. Ongemerkt verdwijnen in de anonimiteit van de stad? Vergeet het.

Niet alleen in de zevende wijk in Antwerpen zijn camera’s de normaalste zaak van de wereld geworden. Ongemerkt verdwijnen in de anonimiteit van de stad? Vergeet het. Het is een echte kunst. Maar in de zevende wijk is de alomtegenwoordigheid van camera’s wel heel extreem. Het gaat natuurlijk om de Diamantwijk, dat zit er voor veel tussen. Maar de podcastserie linkt het ook aan de vaak vergeten terroristische aanslag die daar begin de jaren tachtig plaatsvond op een groep joodse kinderen die op punt stond om op zomerkamp te vertrekken. Sindsdien werden de veiligheidsmaatregelen sterk aangescherpt.

Controlemaatschappij

Het verhaal van de camera’s doet me denken aan de forse toename van controle in onze maatschappij. Niet enkel in de stad, maar ook op het werk. Telewerkers bijvoorbeeld die steeds vaker door hun werkgever gecontroleerd worden aan de hand van allerlei software. Waarom, vraag ik me dan af.

Wat ik van het massale telewerk tijdens de coronacrisis heb geleerd, is alleszins niet dat werknemers er toen massaal de kantjes afliepen. Integendeel, durf ik te beweren. De meeste telewerkers plooiden zich dubbel. Dat waren speciale tijden, werpt u misschien op. Kan zijn, maar de extra controle leidt alleszins tot extra stress en angst, zo blijkt uit onderzoek. Was een gezonde dosis vertrouwen hier niet veel beter geweest? De bedrijven hadden zich alvast enige softwarekosten kunnen besparen.

Als vierjarig knaapje doet Fred wat zijn moeder hem zegt. Hij loopt weg van het station, de zevende wijk in.

Maar nog onvoorstelbaarder dan de aanslag of de bankroof is het verhaal van het joodse jongetje Fred in het oorlogsjaar 1942. Terwijl hij samen met zijn moeder in een grote groep opgepakte joodse mensen voor het station van Antwerpen staat te wachten om weggevoerd te worden, maant zijn moeder hem aan, in een ultieme poging het leven van haar jongste zoon te redden, om weg te lopen, niet om te kijken en te verdwijnen in de stad. 

Als vierjarig knaapje doet Fred wat zijn moeder hem zegt. Hij loopt weg van het station, de zevende wijk in. Daar wordt hij opgemerkt door een non die hem naar een weeshuis brengt. Daarna overleeft Fred op bijna miraculeuze wijze nog twee deportaties. Als enige van zijn gezin overleeft hij de oorlog, en uiteindelijk bouwt hij een nieuw leven uit aan de andere kant van de Atlantische oceaan. Als kinderarts.

Vijftig jaar lang zal Fred zich nauwelijks iets herinneren van zijn verhaal. Tot hij, na lang aandringen van een collega en van zijn gezin, in september 1991 deelneemt aan de eerste bijeenkomst van overlevende kinderen in New York. Door de mensen die hij daar ontmoet, leert hij in een enkele minuten zijn ganse geschiedenis kennen. Een verhaal om nooit te vergeten.