‘Het is niet omdat je tweedehands kleding koopt dat je vanzelf duurzaam bezig bent.’ Hannelore Hillesum, drukt me meteen met de neus op de feiten. Op 24 april is het dertien jaar geleden dat in Bangladesh het Rana Plaza-complex instortte en meer dan 1.100 kledingarbeiders het leven lieten. Maar sindsdien is er fundamenteel eigenlijk weinig veranderd, zegt ze. ‘Het probleem is breder dan de kledingsector. Ook onze pakjesdiensten, distributiecentra, supermarkten en bouwwerven zitten in een gelijkaardig maar ziek systeem.’
Hannelore Hillesum
- Werkt voor WSM - We Sociale Movements. De organisatie komt op voor waardig werk en sociale bescherming en bestrijd armoede en uitsluiting
- Coördineert de campagne Schone Kleren
‘De echte verandering moet van de bedrijven en het beleid komen. Helaas die zal alleen volgen als ze de druk vanuit burgers, consumenten en organisaties blijven voelen.’ En voor mij heeft Hillesum nog één eenvoudige tip: ‘Koop alleen wat je echt nodig hebt – eventueel nieuw – maar draag het vooral lang.’
Waarom is er in dertien jaar weinig veranderd?
Hillesum ¬ ‘Het is bijna onmogelijk om als consument te weten wanneer je het goede doet. Je wordt langs alle kanten bestookt met greenwashing, fairwashing, ethical washing (misleidende reclame over de impact op ecologie, werk en mensenrechten, red.). Je zou geen doctoraat moeten halen om ethisch te kunnen shoppen. De grootste verantwoordelijkheid ligt niet bij de consument.’
'Voor de grote merken blijft het winstgevender om veel te veel kleding te produceren, om het daarna desnoods met enorme kortingen te verkopen of zelfs te verbranden.'
Hannelore Hillesum
‘Voor de grote merken blijft het winstgevender om veel te veel te kleding produceren om het daarna desnoods met enorme kortingen te verkopen of zelfs te verbranden dan om hun keten echt duurzamer te maken en mensen een leefbaar loon te betalen. Dat businessmodel is niet veranderd. De brutowinstmarges zijn hallucinant: De Adidasgroep rapporteerde in 2023 een brutowinst van 9 miljard euro, de H&M-groep zo’n 18 miljard.’
H&M verkoopt vandaag wel een duurzamer verhaal. Of lijkt dat alleen maar zo?
Hillesum ¬ ‘Ik blijf sceptisch. Dat H&M minder extreem lijkt, komt vooral doordat er met internetwinkels als Shein en Temu nog grotere vervuilers zijn bijgekomen. Onderliggend is er niets veranderd. Jaren geleden beloofde H&M nog luid dat iedereen in hun keten tegen 2018 een leefbaar loon zou krijgen. Alle verwijzingen naar die belofte zijn ondertussen gewoon verdwenen en die lonen zijn er nooit gekomen.’
‘Hun Better Cotton-label moest ondertussen aantonen H&M duurzamer werkt. Na onderzoek blijkt dat puur bedrog: Amazonewoud werd gekapt om katoenplantages aan te leggen, er was slavenarbeid, mensen werden ontheemd.’
BEKIJK OOK
‘Dat toont het probleem met veel labels en certificaten. Het gaat daarbij bijna altijd over een klein stukje van de keten, en dan nog vaak alleen over ecologie. Maar duurzaamheid betekent meer: kunnen kinderen naar school? Heeft de persoon die de stof geverfd heeft in India een dak boven haar hoofd? Is die katoenboer zelf fatsoenlijk betaald?’
Speelt de consument toch ook nog een rol?
Hillesum ¬ ‘Als je eens iets nieuw wilt, is dat zeker oké. Je hoeft je daarvoor niet te schamen. Het is misschien niet verdedigbaar om tien T-shirts per dag te bestellen, en een hele reeks goedkope jeansbroeken in je kast is geen neutrale keuze.'
'Maar de term ecologische voetafdruk werd ooit uitgevonden door oliebedrijf BP om de verantwoordelijkheid bij het individu te leggen, zodat hun eigen winstmodel gewoon kan blijven draaien. Als jij besluit om nooit meer bij Zara te kopen, kan dat een goede zaak zijn. Maar het verkoopmodel verdwijnt daardoor nog niet.’
'De term ecologische voetafdruk werd ooit uitgevonden door oliebedrijf BP om de verantwoordelijkheid bij het individu te leggen, zodat hun eigen winstmodel gewoon kan blijven draaien.'
Hannelore Hillesum
‘De verandering zal vooral vanuit de politiek en bedrijven moeten komen. Maar zonder druk van onderuit gebeurt er niets. Je bent naast consument ook een burger met inspraak. De Europese zorgplichtwetgeving (waardoor bedrijven mee verantwoordelijk zijn voor de arbeidsomstandigheden en het milieu bij onderaannemers, red.) is door de bedrijfslobby zwaar afgezwakt, maar ze kwam er wel. Zonder druk van vakbonden, middenveld en burgers was er helemaal niets geweest. Dus blijf op straat komen, teken een petitie, ga bij een vakbond … Wat binnen je mogelijkheden past.’
© Johannes Vande Voorde
Tweedehands gold toch lang als het morele alternatief?
Hillesum ¬ ‘Ik begrijp waarom mensen dat denken: je koopt niets nieuw, dus je doet iets goed. Maar platformen als Vinted houden ook een gesloten keten van overproductie in stand met een massa postpakjes. Ondertussen zitten tweedehandswinkels overvol met goedkope kledij die niemand wil.’
‘Daarnaast is amper één procent van alle kledij is recycleerbaar, omdat stoffen uit verschillende vezels gewoon niet uit elkaar te halen zijn. De rest belandt in de woestijn, de verbrandingsoven of – ook als microplastics – in ons drinkwater.’
Duurder kopen is evenmin een garantie?
Hillesum ¬ ‘Er zijn kleinschalige bedrijven die echt transparant proberen te werken en leefbare lonen uitkeren, en die zijn inderdaad wat duurder. Maar de grote, dure luxemerken werken op exact hetzelfde uitbuitingsmodel als fast fashion.'
'Een hoge prijs is dus niet noodzakelijk een indicator van een ‘eerlijker’ kledingstuk. Daarnaast zegt Made in Spain op je etiket niets. Het volstaat dat alleen de laatste knoop in Spanje is aangezet. In Italië bestaat niet eens een minimumloon. Daar zijn óók sweatshops, maar die produceren voor luxemerken zoals Mont Blanc en Louis Vuitton.’
Het probleem is ook breder dan alleen kledij.
Hillesum ¬ ‘Omdat dit model overal zit: in cacao, in voedsel, in de bouw, in technologie. Rana Plaza maakte het zichtbaar in de kledingsector, het WK voetbal in Qatar voor bouwarbeid. In Antwerpen stortte een schooldak in met verschillende doden en gewonden. De meer dan honderd onderaannemers wezen allemaal naar elkaar: exact hetzelfde probleem.’
‘Het zal nooit expliciet zo gezegd worden, maar een complex kluwen van onderaannemers en leveranciers is voor bedrijven net handig. Als niemand nog weet voor wie ze werken, is niemand verantwoordelijk. Ondertussen schrapt Nike honderden banen in Laakdal, bij Delhaize zie je de franchisering. Hetzelfde model dat arbeiders elders uitknijpt, zet ook hier rechten onder druk.’
'Ondertussen schrapt Nike honderden banen in Laakdal, bij Delhaize zie je de franchisering. Hetzelfde model dat arbeiders elders uitknijpt, zet ook hier rechten onder druk.’
Hannelore Hillesum
‘Kortere ketens kunnen helpen, maar alleen als deel van een rechtvaardige transitie. Je kunt niet vanuit Europa zeggen: díe fabriek moet dicht. Arbeiders en werknemers moeten mee centraal staan. Dat betekent leefbare lonen, vrijheid van vereniging, sociale bescherming. Daarom zijn vakbonden ook zo belangrijk. Een transitie zonder arbeiders is geen transitie, dat is gewoon een nieuwe vorm van afwenteling.’
Kom meer te weten over de campagne Schone kleren en wat jij kunt doen op de website van Schone Kleren.
