Wanneer de nieuwe wereldkampioen wielrennen komend weekend in Kigali, de hoofdstad van Rwanda, de armen in de lucht steekt, doet die dat op goed 160 kilometer van de Congolese grens. Op datzelfde moment begaan daar rebellengroepen, aangestuurd en gefinancierd door Rwanda, misdaden tegen de menselijkheid, zoals blijkt uit rapporten van de Verenigde Naties.
Rebellengroepen, aangestuurd en gefinancierd door Rwanda, begaan misdaden tegen de menselijkheid, zoals blijkt uit rapporten van de Verenigde Naties.
Ondertussen pakt Rwandees president Paul Kagame uit met het WK als een wereldwijde reclamespot voor ‘het land van de duizend heuvels’.
Het WK wielrennen is maar één voorbeeld van sportswashing. Daarbij grijpen landen of bedrijven met een bedenkelijke reputatie sportploegen en -competities aan om op een positieve manier bekendheid te winnen bij een breed publiek en de aandacht af te leiden van maatschappelijke problemen.
Imago oppoetsen
Het WK in Rwanda is geen alleenstaand geval. In de voorbije Ronde van Spanje zorgde de deelname van wielerploeg Israël Premier Tech voor ophef. Ook het afgelopen WK voetbal in Qatar of dat van 2034 in Saudi-Arabië zijn voorbeelden van sportswashing. Saudi-Arabië lokte onder meer Cristiano Ronaldo naar de nationale voetbalklasse.
Poetins Rusland was in 2014 gastland van de Olympische Winterspelen te midden van ophef over anti-LGBTQ-wetten en vier dagen voor het de Oekraïense Krim annexeerde. Ook bedrijven in controversiële sectoren zetten in op sport om hun imago op te poetsen. Wie goed kijkt, ziet sportswashing overal.
‘Eén verkeerd woord kan het einde van je sportcarrière betekenen.’
Ann-Sophie Duyck, United Athletes
Daar is een goede reden voor, zegt sportjournalist Hans Vandeweghe: het werkt. ‘Met de slogan Visit Rwanda op
de shirts van grote voetbalclubs zoals Arsenal of Paris-Saint-Germain voert Kagame een openlijke politiek om zijn land op de kaart te zetten. De sportploegen en de UCI (Internationale Wielerunie, red.) gaan daarin mee. Dat helpt de werkelijkheid maskeren. Een imago verkoopt.’
In die zin zijn de opbrengsten van sportswashing onbetaalbaar.
‘Kagame wil bewijzen dat Rwanda een leidende positie en voorbeeldfunctie in Afrika verdient. Het WK organiseren past in die strategie’, zegt Koen Detavernier van WSM, ngo voor internationale samenwerking.
Kritische stemmen lopen gevaar. Toen België dit voorjaar pleitte voor Europese sancties tegen Rwanda, schortte Rwanda alle diplomatieke relaties met België op. ‘Ik weet niet of de Rwandese regering blij is als Remco Evenepoel het WK wint’, zegt Detavernier. De Belgische wielerbond laat zich liever niet kritisch uit over het regime.
Daar komt nog bij dat het Belgische sportevenementenbedrijf Golazo mee het WK in Rwanda organiseert. Intussen zendt de VRT met Regenbogen in Rwanda een docuserie van Eric Goens uit zonder kritische noot, terwijl journalist Stijn Vercruysse van de Rwandese regering het land niet binnen mocht.
Niet zomaar sport
‘De sportwereld verschuilt zich achter het excuus dat het maar sport is’, zegt Hans Vandeweghe. ‘Maar de politiek gebruikt sport. Dan moet de sportwereld zo slim zijn om politiek te gebruiken.’
Sport vindt nu eenmaal niet plaats in een politieke leegte, legt sportsocioloog aan de KU Leuven Jeroen Scheerder uit. Volgens hem was sport altijd al politiek. ‘De Olympische Spelen van 1936 in Hitlers Duitsland waren een soort sportswashing avant la lettre.’
‘Met slogans op shirts van grote voetbalclubs zet president Kagame Rwanda op de kaart.’
Hans Vandeweghe, sportjournalist.
Nadat Rusland Oekraïne binnenviel in 2022 kwam er wel een snelle reactie van sportorganisaties om Rusland te weren. ‘Dat de sportwereld zo’n openlijk politiek standpunt inneemt, is uitzonderlijk’, aldus Scheerder. ‘Jarenlange Russische dopingschandalen vergemakkelijkten die stellingname.’
Contractbreuk
Voor atleten liggen de zaken nog gevoeliger. Zij mogen zich contractueel vaak niet negatief uitlaten over hun team of over sponsors, zegt Ann-Sophie Duyck van vakbond voor sporters United Athletes. Zelf nam ze als wielrenster deel aan de Olympische Spelen van Rio de Janeiro in 2016.
‘Daarvoor moest ik een charter ondertekenen, opgesteld door het Olympisch Comité, om me tijdens de Spelen niet uit te laten over de politieke situatie. Maar er ging geen dag voorbij zonder dat ik de schrijnende armoede in de sloppenwijken rond het olympische dorp zag. Dan voelt zo’n miljardenevent wrang aan. In het atletendorp waren voortdurend infrastructuurproblemen omdat de arbeiders die het gebouwd hadden, hun werk niet hadden afgemaakt uit protest vanwege wanbetalingen.’
‘Ik moest een charter ondertekenen, opgesteld door het Olympisch Comité, om me tijdens de Spelen niet uit te laten over de politieke situatie.’
Ann-Sophie Duyck
Ex-renner Jan Bakelants vindt evenmin dat sporters blaam treft. ‘Als je kunt kiezen uit meerdere ploegen, zal
Israël Premier Tech niet de eerste keuze zijn’, stelde hij scherp in De Afspraak. ‘Maar als het alternatief is om geen renner meer te zijn en zonder werk te vallen, zal je wellicht toch overstag gaan.’
Veel sporten zijn een kleine wereld, voegt Duyck toe. ‘Eén verkeerd woord kan het einde van je carrière betekenen.’
Scheerder hoopt vooral dat sponsors in de toekomst kritischer worden om zich te verbinden met regimes die mensenrechten schenden. ‘UCI-voorzitter David Lappartient poseerde dit jaar nog voor de foto met Paul Kagame. Dan kun je niet beweren dat sport en politiek niets met elkaar te maken hebben.’
Supportersdruk
Wat moeten supporters zich er nu van aantrekken dat hun geliefde sport misbruikt wordt met onzuivere intenties? ‘Als kijker mag je zeker genieten van het WK en volop juichen voor je helden’, besluit Koen Detavernier. ‘Maar besef dat de wedstrijd politiek wordt uitgespeeld.’
Voor mensenrechtenorganisaties biedt zo’n evenement net de kans om problemen aan de kaak te stellen. ‘Toen de grootschalige uitbuiting van arbeiders aan het licht kwam bij de bouw van stadions voor het WK voetbal in Qatar, ontstond er zoveel internationale druk dat Qatar zijn arbeidswetten enigszins aanpaste. Ook daar kun je voor supporteren.’
